Y gwahaniaeth rhwng diwygiadau o "Gâl"

Ychwanegwyd 204 beit ,  13 o flynyddoedd yn ôl
llun a map
B
(llun a map)
[[Delwedd:Gaul%2C_1st_century_BC.gif|250px|bawd|Gâl yn y ganrif gyntaf CC]]
[[Delwedd:Vercingetorix_caesar.jpg|250px|bawd|Y brenin Galaidd [[Vercingetorix]] yn ildio i [[Iŵl Cesar]] (llun dychmygol)]]
'''Gâl''' ([[Lladin]]: '''Gallia''') oedd enw'r [[Rhufeiniaid]]
am diriogaeth y llwythau [[Celtiaid|Celtaidd]] yn [[Ffrainc]], y [[Swistir]] a gogledd yr [[Eidal]] heddiw. [[Gallia Cisalpina]] ("Gâl yr ochr yma i'r [[Alpau]]") neu Gallia Citerior oedd yr enw am ei diriogaeth yng ngogledd yr Eidal; [[Gallia Transalpina]] ("Gallia tu hwnt i'r Alpau") neu Gallia Ulterior oedd yr enw am ei diriogaeth rhwng [[Afon Rhein]], y [[Pyrenées]], yr Alpau, y [[Môr Canoldir]] a'r [[Môr Iwerydd]] (sy'n cyfateb yn fras i Ffrainc a [[Gwlad Belg]] heddiw). Yn y cyfnod modern mae rhai haneswyr yn defnyddio'r enw i gyfeirio at yr Âl orllewinol yn bennaf neu'n unig.
Rhufeiniaid tua'r [[3edd ganrif CC]]/[[ail ganrif CC]]. Yn [[89 CC]] a [[49 CC]] cawsant ddinesyddiaeth Rufeinig. Ar ddechrau'r ail ganrif CC goresgynodd y Rhufeiniaid ran o dde Ffrainc a sefydlu talaith [[Gallia Narbonensis]] yno. Ond doedden nhw ddim yn fodlon ar hynny. Yn [[58 CC|58]]-[[51 CC]] arweiniodd [[Iŵl Cesar]] ei [[Lleng Rufeinig|llengoedd]] i weddill Gâl a'i chwncweru ar ol nifer o frwydrau
caled yn erbyn y Galiaid. Cafodd y wlad ei rhannu'n dair talaith
gan yr ymerodr [[Augustus]] yn [[27 CC]]: [[GallaGallia Belgica]] yn y gogledd-ddwyrain, [[Galla Aquitania]] yn y de-orllewin a [[Gallia Lugdunensis]] yn y canol. Sefydlwyd dinas Lugdunum ([[Lyons]]) fel [[coloni]] yng nghanol y "Tair Gâl" (''Tres Galliae'') hyn yn [[43 CC]]. Gwasanethai Lugdunum fel canolfan weinyddiaeth i'r llwythau hefyd, ac roedd y [[Concilium Galliarum]] ("Cyngor y Galiaid") yn cwrdd yn y ddinas newydd i setlo anghydfod.
 
Blodeuai diwylliant arbennig yn yr Âl Rufeinig, a gyfunai elfennau Celtaidd a Rhufeinig; fe'i gelwir weithiau'n ddiwylliant Galo-Rufeinig. Yn ystod yr [[ail ganrif]] dechreuodd [[Cristnogaeth]] gyrraedd Gâl a chafodd hyn yn ei thro effaith sylweddol ar iaith a diwylliant yr ardal. Yn y [[3edd ganrif]] cafwyd nifer o gyrchoedd ar Âl gan lwythau [[Germaniaid|Germanaidd]] a phan ymadawodd y [[Rhestr llengoedd Rhufeinig|llengoedd Rhufeinig]] olaf yn y [[5fed ganrif]] goresgynwyd y wlad i gyd gan y Germaniaid a chafodd ei rhannu rhwng y prif lwythau, sef y [[Ffranciaid]], y [[Alemanni]], y [[Bwrgwyniaid]] a'r [[Visigothiaid]].