Y gwahaniaeth rhwng diwygiadau o "Paris"

Ychwanegwyd 18 beit ,  1 mis yn ôl
dim crynodeb golygu
(→‎Diwylliant: angueddfeydd)
 
 
==Geirdarddiad==
Cofnodwyd yr enw Paris yn gyntaf yng nghanol y [[1g CC]] gan [[Iwl Cesar]] fel Luteciam Parisiorum ('"Lutetia y Parisii'"), ac yna'n ddiweddarach fel Parision yn y [[5g CC]], ac fel '"Paris'" yn 1265.{{Sfn|Nègre|1990|p=155}}<ref name="Falileyev" /> Yn ystod y cyfnod Rhufeinig, fe'i gelwid yn aml yn ''Lutetia'' neu ''Lutecia'' yn [[Lladin]], ac fel ''Leukotekía'' mewn [[Iaith Roeg|Groeg]], sy'n deillio o'r gwreiddyn [[Celteg|Celtaidd]] ''* lukot-'' ('"llygoden'"), neu o ''* luto-'' ('"cors'"), yn dibynnu ai y ffurf Ladin neu Roegaidd yw'r agosaf at yr enw Celtaidd gwreiddiol.{{Sfn|Lambert|1994|p=38}}{{Sfn|Delamarre|2003|p=211}}<ref name="Falileyev">{{harvnb|Falileyev|2010}}, s.v. ''Parisii'' a ''Lutetia''.</ref>
 
== Hanes ==
===Y Celtiaid brodorol===
Roedd y Parisii, is-lwyth y [[Senoniaid]] Celtaidd, yn byw yn ardal Paris o ganol y [[3 CC]].{{sfn|Arbois de Jubainville|Dottin|1889|p=132}}{{sfn|Cunliffe|2004|p=201}} Croesai un o brif lwybrau masnach gogledd-de'r ardal y Seine ar yr ''île de la Cité''; yn raddol daeth y man cyfarfod hwn o lwybrau masnach tir a dŵr yn ganolfan fasnachu bwysig.{{sfn|Lawrence|Gondrand|2010|p=25}} Roedd y Parisii yn masnachu gyda llawer o drefi afonydd (rhai mor bell i ffwrdd â [[Penrhyn Iberia|Phenrhyn Iberia]]) ac yn bathu eu darnau arian eu hunain at y diben hwnnw. {{sfn|Schmidt|2009|pp=65–70}}
[[File:ParisiiCoins.jpg|thumb|upright=1.5|chwith|Darnau arian aur Celtaidd o gyfnod y [[Parisii]] (1 CC)]]
 
Dechreuodd [[y Chwyldro Ffrengig]] ag ymosod ar y [[Bastille]] ar [[14 Gorffennaf]] [[1789]]. Roedd croestyniadau niferus rhwng Paris a'r ardal o gwmpas y dref yn parhau am flynyddoedd ar ôl hynny.
 
Roedd [[y Rhyfel rhwng Ffrainc a Prwsia]] yn gorffen â gwarchae Paris ym [[1870]]. Ildiodd Paris ym [[1871]] ar ôl gaeaf o newyn a thywallt gwaed. Ar ôl hynny dechreuodd cyfnod cyfoethog arall, ''La Belle Époque'' (''"y Cyfnod Ardderchog''"). Yn ystod y cyfnod hwn adeiladwyd [[y Tŵr Eiffel]] ym [[1889]], adeilad mwyaf enwog y dref.
 
Roedd Paris o dan reolaeth [[yr Almaen]] yn ystod [[yr Ail Ryfel Byd]], ond rhyddhawyd ym mis Awst [[1944]] ar ôl [[Brwydr Normandi]].
Am ganrifoedd, mae Paris wedi denu artistiaid o bob cwr o'r byd, sy'n cyrraedd y ddinas i addysgu eu hunain ac i geisio ysbrydoliaeth o'r gronfa helaeth o adnoddau ac orielau artistig. O ganlyniad, mae Paris wedi ennill enw da fel y "Ddinas Gelf".{{sfn|Montclos|2003}} Roedd artistiaid Eidalaidd yn ddylanwad mawr ar ddatblygiad celf ym Mharis yn yr [[16g]] a'r [[17g]], yn enwedig ym maes [[Cerfluniaeth|cerflunio]] a cherfwedd. Daeth paentio a cherflunwaith yn ffasiwn poblogaidd oherwydd brenhiniaeth Ffrainc a gomisiynodd lawer o artistiaid Paris i addurno eu palasau yn ystod oes Baróc a Chlasuriaeth Ffrainc. Cafodd cerflunwyr fel [[Girardon]], [[Coysevox]] a [[Coustou]] enw da fel yr artistiaid gorau yn y llys brenhinol yn Ffrainc yr [[17g]]. Daeth [[Pierre Mignard]] yn arlunydd cyntaf i'r [[Louis XIV, brenin Ffrainc|Brenin Louis XIV]] yn ystod y cyfnod hwn. Yn 1648, sefydlwyd cerflun Académie royale de peinture et de (yr Academi Frenhinol Peintio a Cherflunio) i ddarparu ar gyfer y diddordeb enfawr mewn celf yn y brifddinas. Gwasanaethodd hon fel ysgol gelf orau Ffrainc tan 1793.{{sfn|Michelin|2011}}
 
Roedd Paris yn ei ganolfan gelf lewyrchus iawn yn y [[19g]] a dechrau'r [[20g]] pan oedd ganddi lawer o artistiaid wedi sefydlu yn y ddinas ac mewn ysgolion celf sy'n gysylltiedig â rhai o beintwyr gorau'r oes: [[Henri de Toulouse-Lautrec]] , [[Édouard Manet]], [[Claude Monet]], [[Berthe Morisot]], [[Paul Gauguin]], [[Pierre-Auguste Renoir]] ac eraill. Cafodd y [[Chwyldro Ffrengig]] a newid gwleidyddol a chymdeithasol yn Ffrainc ddylanwad cryf ar gelf yn y brifddinas. Roedd Paris yn ganolog i ddatblygiad [[Rhamantiaeth]] mewn celf, gydag arlunwyr fel [[Théodore Géricault | Géricault]]. {{Sfn | Michelin | 2011}}
 
Esblygodd symudiadau newydd [[Argraffiadaeth]] (''Impressionism''), [[Art Nouveau]], [[Symboliaeth]], [[Ffofyddiaeth]] (''Fauvism''), [[Ciwbiaeth]] ac [[Art Deco]] ym Mharis.{{Sfn | Michelin | 2011}} Ar ddiwedd y [[19g]], heidiodd llawer o artistiaid Ffrainc a ledled y byd i Baris i arddangos eu gweithiau yn y salonau a'r arddangosfeydd niferus a gwneud enw iddynt eu hunain,{{sfn | Perry | 1995 | p = 19}} artistiaid fel [[Pablo Picasso]] , [[Henri Matisse]], [[Vincent van Gogh]], [[Paul Cézanne]], [[Jean Metzinger]], [[Albert Gleizes]], [[Henri Rousseau]], [[Marc Chagall]] , [[Amedeo Modigliani]] a daeth llawer o rai eraill yn gysylltiedig â Pharis. Peintiodd Picasso, a oedd yn byw yn Le Bateau-Lavoir yn [[Montmartre]], ei lun enwog ''La Famille de Saltimbanques'' a ''Les Demoiselles d'Avignon'' rhwng 1905 a 1907. <ref> '' Dictionnaire historique de Paris '', t. 68. </ref> Daeth Montmartre a Montparnasse yn ganolfannau cynhyrchu artistig y Gorllewin.
 
===Ffotograffiaeth===
 
===Amgueddfeydd===
Derbyniodd Amgueddfa'r Louvre 9.6 miliwn o ymwelwyr yn 2019, gan ei rhestru fel yr amgueddfa yr ymwelwyd â hi fwyaf yn y byd. Ymhlith ei thrysorau mae'r [[Mona Lisa]] (''La Joconde''), cerflun [[Venus de Milo]] a '"Rhyddid yn Arwain ei Phobl'". Yr ail amgueddfa yr ymwelwyd â hi fwyaf yn y ddinas, gyda 3.5 miliwn o ymwelwyr, oedd y ''Center Georges Pompidou'', a elwir hefyd yn "Beaubwrg", sy'n gartref i'r ''Musée National d'Art Moderne''.<ref name="Visitors">{{Cite web|url=https://presse.louvre.fr/96-millions-de-visiteursbr-au-louvre-en-2019//|title=9,6 millions de visiteurs au Louvre en 2019|date=2020-01-03|website=Louvre.fr|language=fr-FR|access-date=2020-01-09}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.theartnewspaper.com/analysis/art-s-most-popular-here-are-2019-s-most-visited-shows-and-museums |title=Art's Most Popular: here are 2019's most visited shows and museums |publisher=The Art Newspaper |date=2020-03-31 |access-date=2020-07-08}}</ref> Y trydydd amgueddfa yn Paris yr ymwelwyd â hi fwyaf, mewn adeilad a godwyd ar gyfer Arddangosfa Universal Paris ym 1900 (hen orsaf reilffordd Orsay), oedd y ''[[Musée d’Orsay]]'', a dderbyniodd 3.3 miliwn o ymwelwyr yn 2019.
 
== Enwogion ==
Mae pobl nodedig Paris yn cynnwys [[Charles Perrault]]. (Gweler hefyd [[:Categori:Pobl o Baris]])
 
== Atyniadau ==
132

golygiad