Y gwahaniaeth rhwng diwygiadau o "Karakalpakstan"

Lleihawyd o 1,068 beit ,  4 mis yn ôl
trwsio camgyfieithu
(trwsio camgyfieithu)
 
| gwlad = {{banergwlad|Wsbecistan}} |math_o_le=Gweriniaeth ymreolaethol|ffin=Ardal Xorazm, Ardal Bukhara, Ardal Navoiy, Ardal Mangystau, Ardal Aktobe ac Ardal Dasoguz.}}
 
Mae '''Karakalpakstan''' ([[Karakalpak]]: Qaraqalpaqstan / Қарақалпақстан; [[Wsbeceg]]: Qoraqalpogʻiston), yn swyddogol '''Gweriniaeth Karakalpakstan''' ([[Karakalpak]]: Qaraqalpaqstan Respublikası / Қарақалпақстан Республикасы; [[Wsbeceg]]: Qoraqalpogʻiston Respublikasi), yn [[Gweriniaeth ymreolaethol|weriniaeth ymreolaethol]] yn [[Wsbecistan]]. Mae'n meddiannuym penmhen gogledd-orllewinol Wsbecistan. Ei brifddinas yw [[Nukus]] (''{{Lang|kaa|Noʻkis}}'' / {{Lang|kaa|Нөкис}}). Mae gan Weriniaeth Karakalpakstan arwynebedd o 160,000 cilomedr sgwâr (62,000 mi sg). Mae ei diriogaeth yn gorchuddio tir clasurol Khwarezm, a elwid yn ''{{Transl|fa|Kāt}}'' ({{Lang|fa|کات}}) mewn llenyddiaeth glasurol Bersiaidd.
 
== Hanes ==
O tua 500 CC i 500 OC, roedd rhanbarth yr hyn sydd bellach yn Karakalpakstan yn ardal amaethyddol lewyrchus a gefnogwyd gan ddyfrhau helaeth.<ref>{{Cite book|title=Russian Orientalism: Central Asia and the Caucasus|last=Bolton|first=Roy|year=2009|publisher=Sphinx Fine Art|isbn=978-1-907200-00-7|page=54|url=https://books.google.com/books?id=ppFqRnZXNWsC&q=karakalpakstan|access-date=2012-03-03}}</ref> Roedd yn diriogaeth o bwysigrwydd strategol ac yn destun o ddadldadl ffyrnig. Cofnodwyd y bobl Karakalpak am y tro cyntaf, a arferai fod yn herwyr a physgotwyr crwydrol, gan dramorwyr yn yr 16eg ganrif. Rhoddwyd Karakalpakstan i [[Ymerodraeth Rwsia]] gan Khanate Khiva ym 1873.<ref name="Richardson">{{Cite book|title=Qaraqalpaqs of the Aral Delta|year=2012|publisher=Prestel Verlag|isbn=978-3-7913-4738-7|page=68}}</ref> O dan reolreolaeth [[Yryr Undeb Sofietaidd|Sofietaidd]], roedd y weriniaeth ymreolaethol yn ardal ymreolaethol yng [[Gwladwriaeth Ffederal, Sosialaidd, Sofietaidd Rwsia|Ngweriniaeth Sosialaidd Ffederal Sofietaidd Rwsia]] cyn dod yn rhan o [[Wsbecistan]] ym 1936.<ref name="Europa">{{Cite book|title=Eastern Europe, Russia and Central Asia|last=Europa Publications Limited|year=2002|publisher=Taylor & Francis|isbn=1-85743-137-5|page=536|url=https://books.google.com/books?id=EPP3ti4hysUC&q=karakalpakstan|access-date=2012-03-03}}</ref> Mae'n debyg bod y rhanbarth ar ei fwyaf llewyrchus yn y 1960au a'r 1970au, pan oedd dyfrhau o'r [[Amu Darya]] yn cael ei ehangu. Heddiw, fodd bynnag, mae draeniad y [[Môr Aral]] wedi golygu bod Karakalpakstan yn un o ranbarthau tlotaf Wsbecistan.<ref>{{Cite book|title=Central Asia: Kazakhstan, Tajikistan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, Turkmenistan|last=Mayhew|first=Bradley|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|isbn=978-1-74104-614-4|page=258|url=https://books.google.com/books?id=DwX-UTmC1GwC&q=karakalpakstan|access-date=2012-03-03}}</ref> Mae'r rhanbarth yn dioddef o sychder helaeth, yn rhannol oherwydd patrymau tywydd, ond hefyd yn bennaf oherwydd bod [[Sir Daria|afonydd Amu a Syr Darya]] yn cael eu hecsbloetio yn bennaf yn rhan ddwyreiniol y wlad. Mae methiannau cnydau wedi amddifadu tua 48,000 o bobl o’u prif ffynhonnell incwm ac mae prinder dŵr yfed wedi creu ymchwydd o glefydau heintus.<ref name="Thomas">{{Cite book|title=Warlords rising: confronting violent non-state actors|last=Thomas|first=Troy S.|last2=Kiser, Stephen D.|last3=Casebeer, William D.|year=2005|publisher=Lexington Books|isbn=0-7391-1190-6|pages=30, 147–148|url=https://books.google.com/books?id=sgkIZDGtD1IC&q=karakalpakstan|access-date=2012-03-03}}</ref>
 
== Daearyddiaeth ==
 
== Gwleidyddiaeth ==
Mae Gweriniaeth Karakalpakstan yn ffurfiol, yn sofran ac yn rhannu [[Feto|pŵer feto]] dros benderfyniadau yn ei gylch ag Wsbecistan. Yn ôl y cyfansoddiad, mae'r berthynas rhwng Karakalpakstan ac Wsbecistan yn cael euei "rheoleiddio gan gytuniadau a chytundebau" ac mae unrhyw anghydfodau'n cael eu "setlo trwy gymod". Mae ei hawl i ddod yn annibynnol wedi'i gyfyngu gan bŵer feto deddfwrfa Wsbecistan dros unrhyw benderfyniad i ymwahanu.<ref>{{Cite book|title=Where nation-states come from: institutional change in the age of nationalism|last=Roeder|first=Philip G.|year=2007|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-13467-3|pages=55, 67|url=https://books.google.com/books?id=XAItI5C_JPUC&q=karakalpakstan|access-date=2012-03-03}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRoeder2007">Roeder, Philip G. (2007). [https://books.google.com/books?id=XAItI5C_JPUC&q=karakalpakstan ''Where nation-states come from: institutional change in the age of nationalism'']. [[Gwasg Prifysgol Princeton|Princeton University Press]]. pp.&nbsp;55, 67. [[Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol|ISBN]]&nbsp;[[Arbennig: BookSources / 978-0-691-13467-3|<bdi>978-0-691-13467-3</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 March</span> 2012</span>.</cite></ref> Mae erthygl 74, pennod XVII, Cyfansoddiad Wsbecistan, yn darparudweud: "Bydd gan Weriniaeth Karakalpakstan yr hawl i ymwahanu o Weriniaeth Uzbekistan ar sail [[refferendwm]] ledled y wlad a gynhelir gan bobl Karakalpakstan.".
 
== Demograffeg ==
Amcangyfrifir bod poblogaeth Karakalpakstan oddeutu 1.7 miliwn ac yn 2007 amcangyfrifwyd bod tua 400,000 o'r boblogaeth yn grŵp ethnig Karakalpak, 400,000 yn [[Wsbeciaid]] a 300,000 yn Casaciaid.<ref>{{Cite book|title=Central Asia: Kazakhstan, Tajikistan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, Turkmenistan|last=Mayhew|first=Bradley|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|isbn=978-1-74104-614-4|page=258|url=https://books.google.com/books?id=DwX-UTmC1GwC&q=karakalpakstan|access-date=2012-03-03}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMayhew2007">Mayhew, Bradley (2007). [https://books.google.com/books?id=DwX-UTmC1GwC&q=karakalpakstan ''Central Asia: Kazakhstan, Tajikistan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, Turkmenistan'']. [[Planet Unig|Lonely Planet]]. p.&nbsp;258. [[Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol|ISBN]]&nbsp;[[Arbennig: BookSources / 978-1-74104-614-4|<bdi>978-1-74104-614-4</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 March</span> 2012</span>.</cite></ref> Ystyr Karkalpak yw "Het ddu".<ref>{{Cite web|title=Karakalpak, Black Hat in Uzbekistan|url=https://joshuaproject.net/people_groups/12526/UZ|website=joshuaproject.net|access-date=2021-05-13|language=en|first=Joshua|last=Project}}</ref>  Ystyrir iaith Karakalpak yn agosach at [[Casacheg]] nag at [[Wsbeceg]]. Ysgrifennwyd yr iaith mewn wyddor [[Yr wyddor Gyrilig|CyrilligGyrillig]] wedi'i haddasu yn y cyfnod Sofietaidd ac mae wedi'i hysgrifennu yn yr wyddor Ladin ers 1996.[[Delwedd:Kyzyl-Kala_under_restoration_(cropped).jpg|bawd| Caer hynafol [[Kyzyl-Kala]] (1af-4edd ganrif OC), yn cael ei hadfer (2018). ]]Tyfodd y boblogaeth i 1.8 miliwn yn 2017. Y [[Cyfradd geni|gyfradd genedigaeth]] yw 2.19%: ganwyd oddeutu 39,400 o blant yn 2017. Bu farw bron i 8,400 o bobl yn yr un cyfnod. Y [[Cyfradd marwolaeth|gyfradd marwolaeth]] yw 0.47%. Y gyfradd twf naturiol yw 31,000, neu 1.72%.
 
Yr oedran canolrifol oedd 27.7 mlwydd oed yn 2017, sy'n iau na gweddill Wsbecistan (canolrif oed 28.5 ledled y wlad). Mae dynion yn 27.1 oed, tra bod menywod yn 28.2 oed.
Arferai economi'r rhanbarth fod yn ddibynnol iawn ar bysgodfeydd yn y Môr Aral. Bellach mae'n cael ei gefnogi gan [[Cotwm|gotwm]], [[reis]] a [[Melon|melonau]]. Mae pŵer trydan dŵr o orsaf fawr a adeiladwyd gan y [[Yr Undeb Sofietaidd|Sofietiaid]] ar yr [[Amu Darya]] hefyd yn bwysig i'r economi.
 
Ar un adeg roedd delta Amu Darya yn boblog iawn ac yn cefnogi amaethyddiaeth helaeth ar sail [[dyfrhau]] am filoedd o flynyddoedd. O dan y [[Khorezm]], cafodd yr ardal gryn bŵer a ffyniant. Fodd bynnag, mae'r [[Cynhesu byd eang|newid graddol yn yr hinsawdd]] dros y canrifoedd, wedi'i gyflymu gan anweddiad dynol o'r [[Môr Aral]] ar ddiwedd yr 20fed ganrif, wedigan creugreu golygfa anghyfannedd yn y rhanbarth. Mae mwynau hynafol afonydd, llynnoedd, corsydd cyrs, coedwigoedd a ffermydd yn sychu ac yn cael eu gwenwyno gan halen a gludir gan y gwynt a chan weddillion gwrtaith a phlaladdwyr o wely sych Môr Aral. Mae tymheredd yr haf wedi codi {{Convert|10|C-change|F-change}} ac mae tymheredd y gaeaf wedi gostwng {{Convert|10|C-change|F-change}}. Mae cyfradd [[Anaemia|anemia]], afiechydon anadlol a phroblemau iechyd eraill wedi codi'n ddramatig yno.<ref>{{Cite book|last=Pearce|first=Fred|author-link=Fred Pearce|title=When the Rivers Run Dry: Water, the Defining Crisis of the Twenty-first Century|publisher=[[Beacon Press]]|year=2007|page=211|isbn=978-0-8070-8573-8|url=https://books.google.com/books?id=C0_q-90H1aAC&q=karakalpakstan}}</ref>
 
== Is-adrannau gweinyddol ==
== Cyfeiriadau ==
 
{{Cyfeiriadau}}
[[Categori:Gwledydd a thiriogaethau Rwseg]]
[[Categori:Wsbecistan]]