Y gwahaniaeth rhwng diwygiadau o "Canada"

Ychwanegwyd 4 beit ,  1 mis yn ôl
B
dim crynodeb golygu
B
| ynganiad = {{wikidata|property|P443}}
| suppressfields= gwlad image1 sir | map lleoliad = [[Delwedd:CAN orthographic.svg|270px]] | banergwlad = [[Delwedd:Flag of Canada.svg|170px]] }}
Gwlad fwyaf gogleddol [[Gogledd America]] yw '''Canada''' a hi yw'r wlad ail fwyaf yn y byd o ran [[arwynebedd]], yn dilyn [[Rwsia]]. Mae'n ymestyn o'r [[Môr Iwerydd]] yn y dwyrain i'r [[Môr Tawel]] yn y gorllewin ac i [[Cefnfor yr Arctig|Gefnfor yr Arctig]] i'r gogledd. Mae'n rhannu ffin gydagydag [[Unol Daleithiau'r America]] i'r de ac i'r gogledd -orllewin ac mae ei deg talaith (''province'') a thair tiriogaeth (''territory'') yn ymestyn o'r [[Môr Iwerydd]] i'r [[Môr Tawel]], gyda [[Cefnfor yr Arctig|Chefnfor yr Arctig]] yn y gogledd. Prifddinas Canada yw [[Ottawa]], a'i thair ardal fetropolitan fwyaf yw [[Toronto]], [[Montreal]], a [[Vancouver]]. Yn y cyfrifiad diwethaf, roedd poblogaeth y wlad yn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|Q16|P1082|P585}}.
 
Mae pobl frodorol wedi byw yn'n barhaus yn yr hyn sydda elwir, bellach, yn "Ganada", a hynny ers miloedd o flynyddoedd. Pan gyrhaeddodd y dyn gwyn ei thraethau, roedd 500,000 ohonynt yn byw yma.<ref>{{Cite book |last=O'Donnell |first=C. Vivian |title=Indians in Contemporary Society |publisher=Government Printing Office |year=2008 |isbn=978-0-16-080388-8 |editor-last=Bailey |editor-first=Garrick Alan |series=Handbook of North American Indians |volume=2 |page=285 |chapter=Native Populations of Canada |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285}}</ref>
 
Heddiw, mae'n [[brenhiniaeth gyfansoddiadol|frenhiniaeth gyfansoddiadol]]; gwladfa [[Ffrainc]] oedd Canada, wedyn gwladfa'r Saeson. Daeth yn fwyfwy annibynnol pan arwyddwyd 'Statud San Steffan' yn 1931 ac yna Deddf Canada 1982, pan dorrodd yn llwyr oddi wrth cyfreithiau Senedd Prydain. Bellach, mae hi'n wlad gwbwl annibynnol, sofran, gyda'r [[Saesneg]] a'r [[Ffrangeg]] yn ieithoedd swyddogol. Mae'r Ffrangeg yn cael ei siarad gan 30% o'r boblogaeth, y rhan fwyaf yn [[Québec (talaith)|Québec]], [[Ontario]] a [[Brunswick Newydd]]. Mae 32,000,000 o bobl yn byw yno, yn y de yn gyffredinol.
Mae Canada yn [[Llywodraeth seneddol|ddemocratiaeth seneddol]] ac yn [[Brenhiniaeth gyfansoddiadol|frenhiniaeth gyfansoddiadol]] yn [[Senedd y Deyrnas Unedig|nhraddodiad San Steffan]]. Pennaeth llywodraeth y wlad yw'r prif weinidog - sydd yn ei swydd yn rhinwedd ei allu i reoli'r [[Tŷ'r Cyffredin (Canada)|Tŷ'r Cyffredin]] etholedig - ac fe'i penodir gan y llywodraethwr cyffredinol, sy'n cynrychioli brenhines Lloegr, sef pennaeth y wladwriaeth. Mae'r wlad yn parhau i fod yn un o [[Teyrnas y Gymanwlad|wledydd y Gymanwlad]].
 
Mae ymhlith y gwledydd uchaf mewn tryloywder ei llywodraeth, rhyddid sifil, ansawdd bywyd, rhyddid economaidd ac [[addysg]]. Mae'n un o genhedloedd mwyaf ethnig ac amlddiwylliannol y byd, sy'n ganlyniad i fewnfudo ar raddfa fawr o lawer o wledydd eraill. Mae perthynas hir Canada â'r [[Unol Daleithiau]] wedi cael effaith sylweddol ar ei [[Economi Canada|heconomi]] a'i diwylliant .
 
Yn wlad ddatblygedig iawn, Canada sydd â'r 15fed [[Cynnyrch mewnwladol crynswth|incwm enwol y pen]] uchaf, drwy'r byd, a'r 17fed safle yn y [[Mynegai Datblygiad Dynol]]. Ei heconomi ddatblygedig yw'r 10fed fwyaf yn y byd, gan ddibynnu'n bennaf ar ei hadnoddau naturiol toreithiog a'i rwydweithiau masnach ryngwladol datblygedig. Mae Canada'n rhan o sawl sefydliad neu grŵp rhyngwladol a rhynglywodraethol mawr gan gynnwys y [[Y Cenhedloedd Unedig|Cenhedloedd Unedig]], [[NATO]], y [[G7]], y Grŵp o Deg, y G20, y [[Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd]] (OECD), [[Sefydliad Masnach y Byd]] (WTO), [[Y Gymanwlad|Cymanwlad y Cenhedloedd]], Cyngor yr Arctig, ''{{Lang|fr|[[Organisation internationale de la Francophonie]]}}'', [[APEC|fforwm Cydweithrediad Economaidd Asia-Môr Tawel]], a [[Sefydliad Taleithiau America]].
 
== Geirdarddiad ==
Tra bod amrywiaeth o ddamcaniaethau wedi'u cynnig ar eirdarddiad y gair ''Canada'', derbynnir bod yr enw bellach yn dod o'r gair '''Kanata''', un o eiriau brodorion lleol Iroquoianiaid St. Lawrence, sy'n golygu "pentref" neu "anheddiad".<ref>{{Cite book|last=Olson|first=James Stuart|url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109|title=Historical Dictionary of European Imperialism|last2=Shadle|first2=Robert|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1991|isbn=978-0-313-26257-9|page=109}}</ref> Yn 1535, defnyddiodd trigolion brodorol [[Québec (dinas)|rhanbarth Dinas Quebec]] heddiw'r gair i gyfeirio'r fforiwr Ffrengig [[Jacques Cartier]] i bentref Stadacona. <ref name="Rayburn2001">{{Cite book|last=Rayburn|first=Alan|url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&pg=PA14|title=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names|publisher=[[University of Toronto Press]]|year=2001|isbn=978-0-8020-8293-0|pages=14–22}}</ref> Yn ddiweddarach, defnyddiodd Cartier y gair ''Canada'' i gyfeirio nid yn unig at y pentref penodol hwnnw ond at yr ardal gyfan yn ddarostyngedig i [[Donnacona]] (y pennaeth yn Stadacona)<ref name="Rayburn2001" />. Erbyn 1545, roedd llyfrau a mapiau Ewropeaidd wedi dechrau cyfeirio at y rhanbarth bach hwn ar hyd [[Afon St Lawrence|Afon Saint Lawrence]] fel ''Canada''.<ref name="Rayburn2001" />
 
O'r [[16eg]] i ddechrau'r 18fed ganrif[[18g]] cyfeiriodd "Canada " at y rhan o [[Ffrainc Newydd]] ([[:en:New_France|''New France'']]) a orweddai ar hyd Afon Saint Lawrence.<ref>{{Cite book|last=Magocsi|first=Paul R.|url=https://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC&pg=PA1048|title=Encyclopedia of Canada's Peoples|publisher=University of Toronto Press|year=1999|isbn=978-0-8020-2938-6|page=1048}}</ref> Yn 1791, daeth yr ardal yn ddwy wladfa Brydeinig o'r enw Canada Uchaf a Chanada Isaf gyda'i gilydd fe'u galwyd yn Canadas, tan iddyn nhw gael eu huno fel Talaith Brydeinig Canada ym 1841.<ref>{{Cite web|year=1841|title=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada|url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20|publisher=J.C. Fisher & W. Kimble|page=20}}</ref>
 
Ar ôl y Cydffederasiwn ym 1867, ''mabwysiadwyd Canada'' fel yr enw cyfreithiol ar y wlad newydd yng Nghynhadledd Llundain, a rhoddwyd y gair ''[[Dominiwn|Dominion]]'' fel teitl i'r wlad.<ref>{{Cite book|last=O'Toole|first=Roger|title=Holy Nations and Global Identities: Civil Religion, Nationalism, and Globalisation|publisher=Brill|year=2009|isbn=978-90-04-17828-1|editor-last=Hvithamar|editor-first=Annika|page=137|chapter=Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context|editor-last2=Warburg|editor-first2=Margit|editor-last3=Jacobsen|editor-first3=Brian Arly}}</ref> Erbyn y [[1950au]], nid oedd y term 'Dominion of Canada' bellach yn cael ei ddefnyddio gan y Deyrnas Unedig, a oedd yn ystyried Canada yn "Deyrnas y Gymanwlad".<ref name="Morra2016">{{Cite book|last=Morra|first=Irene|url=https://books.google.com/books?id=enJ1DQAAQBAJ&pg=PT49|title=The New Elizabethan Age: Culture, Society and National Identity after World War II|publisher=I.B.Tauris|year=2016|isbn=978-0-85772-867-8|page=49}}</ref> Daeth llywodraeth [[Louis St. Laurent]] i ben â'r arfer o ddefnyddio ''Dominion'' yn statudau Canada ym 1951.<ref>{{Cite web|title=November 8, 1951 (21st Parliament, 5th Session)|url=https://www.lipad.ca/full/permalink/1661272/|access-date=April 9, 2019|website=Canadian Hansard Dataset}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bowden|first=J.W.J.|year=2015|title='Dominion': A Lament|url=https://www.researchgate.net/publication/319533946|journal=The Dorchester Review|volume=5|issue=2|pages=58–64}}</ref>
Amcangyfrifir bod y boblogaeth frodorol ar adeg yr aneddiadau Ewropeaidd cyntaf rhwng 200,000<ref name="dying">{{Cite book|last=Wilson|first=Donna M|url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25|title=Dying and Death in Canada|last2=Northcott|first2=Herbert C|publisher=University of Toronto Press|year=2008|isbn=978-1-55111-873-4|pages=25–27}}</ref> a dwy filiwn,<ref name="Steckel">{{Cite book|last=Thornton|first=Russell|title=A population history of North America|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000|isbn=978-0-521-49666-7|editor-last=Haines|editor-first=Michael R|pages=13, 380|chapter=Population history of Native North Americans|editor-last2=Steckel|editor-first2=Richard Hall}}</ref> gyda ffigur o 500,000 wedi'i dderbyn gan Gomisiwn Brenhinol Canada ar Bobl Cynfrodorol.<ref>{{Cite book|last=O'Donnell|first=C. Vivian|title=Indians in Contemporary Society|publisher=Government Printing Office|year=2008|isbn=978-0-16-080388-8|editor-last=Bailey|editor-first=Garrick Alan|series=Handbook of North American Indians|volume=2|page=285|chapter=Native Populations of Canada}}</ref> O ganlyniad i wladychu Ewropeaidd, gostyngodd y boblogaeth frodorol rhwng 40 ac 80%, a diflannodd sawl Gwlad Gyntaf, fel y [[Beothuk]].<ref name="Marshall1998">{{Cite book|last=Marshall|first=Ingeborg|url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442|title=A History and Ethnography of the Beothuk|publisher=McGill-Queen's University Press|year=1998|isbn=978-0-7735-1774-5|page=442}}</ref> Mae'r dirywiad hwn yn cael ei briodoli i nifer o achosion, gan gynnwys trosglwyddo clefydau Ewropeaidd, megis y [[Y ffliw|ffliw]], [[Brech goch|y frech goch]], a'r [[Brech wen|frech wen]] gan nad oedd ganddynt unrhyw imiwnedd naturiol. Yn ogystal a hyn roedd gwrthdaro parhaus rhwng y goresgynwyr gwyn a'r bobl frodorol:<ref name="dying" /> <ref>{{Cite book|last=True Peters|first=Stephanie|url=https://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA39|title=Smallpox in the New World|publisher=Marshall Cavendish|year=2005|isbn=978-0-7614-1637-1|page=39}}</ref> gwrthdaro dros y fasnach ffwr, gwrthdaro gyda'r awdurdodau trefedigaethol ac ymsefydlwyr, a cholli tiroedd Cynhenid i ymsefydlwyr.<ref name="LaidlawLester2015">{{Cite book|last=Laidlaw|first=Z.|url=https://books.google.com/books?id=Ec-_BwAAQBAJ&pg=PT150|title=Indigenous Communities and Settler Colonialism: Land Holding, Loss and Survival in an Interconnected World|last2=Lester|first2=Alan|publisher=Springer|year=2015|isbn=978-1-137-45236-8|page=150}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ray|first=Arthur J.|url=https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244|title=I Have Lived Here Since The World Began|publisher=Key Porter Books|year=2005|isbn=978-1-55263-633-6|page=[https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 244]}}</ref>
 
Dechreuodd y Goron a'r Bobl Gynhenid ryngweithio yn ystod y cyfnod cytrefu Ewropeaidd, er bod y Inuit, yn gyffredinol, wedi rhyngweithio'n fwy cyfyngedig ag ymsefydlwyr Ewropeaidd.<ref>{{Cite web|last=Tanner|first=Adrian|year=1999|title=3. Innu-Inuit 'Warfare'|url=http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141230222741/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html|archivedate=December 30, 2014|access-date=March 8, 2017|website=Innu Culture|publisher=Department of Anthropology, Memorial University of Newfoundland}}</ref> Fodd bynnag, o ddiwedd y [[18g]], anogodd Canadiaid Ewropeaidd bobloedd frodorol i gymathu i'w diwylliant nhw.<ref>{{Cite book|last=Asch|first=Michael|url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28|title=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference|publisher=UBC Press|year=1997|isbn=978-0-7748-0581-0|page=28}}</ref> Cyrhaeddodd yr ymdrechion hyn uchafbwynt ar ddiwedd y [[19g]] a dechrau'r [[20fed ganrif|20g]] gydag integreiddio ac adleoli gorfodol.<ref>{{Cite book|last=Kirmayer|first=Laurence J.|url=https://books.google.com/books?id=AXYDxvx3zSAC&pg=PA9|title=Healing Traditions: The Mental Health of Aboriginal Peoples in Canada|last2=Guthrie|first2=Gail Valaskakis|publisher=UBC Press|year=2009|isbn=978-0-7748-5863-2|page=9}}</ref> Mae cyfnod o wneud iawn am yr anghyfiawnder hwn ar y gweill, a ddechreuodd gyda phenodiad Comisiwn Gwirionedd a Chysoni Canada gan Lywodraeth Canada yn 2008.<ref>{{Cite web|year=2015|title=Truth and Reconciliation Commission of Canada: Calls to Action|url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150615202024/http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf|archivedate=June 15, 2015|access-date=July 9, 2016|publisher=National Centre for Truth and Reconciliation|page=5}}</ref>
 
=== Gwladychu Ewropeaidd ===