Y gwahaniaeth rhwng diwygiadau o "Defnyddiwr:Llywelyn2000/Pwll Tywod"

Crewyd drwy gyfieithu'r dudalen "China"
(Crewyd drwy gyfieithu'r dudalen "China")
(Crewyd drwy gyfieithu'r dudalen "China")
Mae'n wlad yn [[Dwyrain Asia|Nwyrain Asia]] ac yn [[Gweriniaeth|weriniaeth sosialaidd]] un blaid [[gwladwriaeth unedol|unedol]] dan arweiniad [[Plaid Gomiwnyddol Tsieina]] (CPC). Hi yw [[Rhestr gwledydd yn nhrefn eu poblogaeth|gwlad fwyaf poblog]] y byd, gyda phoblogaeth o fwy na 1.4 biliwn. Mae Tsieina'n dilyn un amser safonol sef UTC + 08: 00 er ei fod, mewn gwirionedd, yn rhychwantu pum [[cylchfa amser]] daearyddol ac yn ffinio â 14 gwlad, yr ail fwyaf o unrhyw wlad yn y byd, ar ôl [[Rwsia]]. MAe ei harwynebedd oddeutu 9.6&nbsp;miliwn cilomedr sgwâr (3.7&nbsp;miliwn mill <sup>2</sup>), hi yw trydedd neu bedwaredd wlad fwyaf y byd. Rhennir y wlad yn swyddogol yn 23 talt th(Saesneg'': provin''ce, Mandarin: ''Shěng-jí xíngzhèngq)'', {{Efn|The disputed 23rd province of [[Taiwan]] is claimed by People's Republic of China but it does not administer it. See {{section link||Administrative divisions}}}} pum rhanbarth ymreolaethol, a phedair bwrdeirefyn [[Beijing]] (y [[Prifddinas|brifddinas]] ), [[Tianjin]], [[Shanghai]] (y ddinas fwya), a [[Chongqing]], yn ogystal â dau ranbarth gweinyddol arbennig : [[Hong Cong|Hong Kong]] a [[Macau|Macu]] .
 
Daeth China i'r amlwg fel un o wareiddiadau cynta'r byd, ym masn ffrwythlon yr [[Huang He|Afon Felen (y]] [[Huang He]]) ynng Ngwastadedd Gogledd Tsieina. Roedd Tsieina yn un o bwerau economaidd mwyaf blaenllaw'r byd ar gyfer y rhan fwyaf o'r ddwy fileniwm o [[1g]] tan y [[19g]]. Am filoedd o flynyddoedd, roedd system wleidyddol Tsieina wedi'i seilio ar frenhiniaeth etifeddol absoliwt, neu linach (''dynasty''), gan ddechrau gyda [[Brenhinllin Xia|llinach Xia]] yn 21g CC. Ers hynny, mae Tsieina wedi ehangu, chwalu ac ail-uno sawl gwaith. Yn y 3g CC, adunodd y Qin y rhan fwyaf o Tsieina a sefydlu'r [[Brenhinllin y Qin|ymerodraeth Tsieineaidd gyntaf]] sef [[Brenhinllin y Qin|Brenhinllin y Qin.]] Gwelodd [[Brenhinllin Han]] a'i holynodd (206 ÔC-220 ÔC) beth o'r dechnoleg fwyaf datblygedig ar yr adeg honno, gan gynnwys cynhyrchu papur a'r [[cwmpawd]], ynghyd â gwelliannau [[amaethyddol]] a [[meddygol]], [[powdwr gwn]] ac argraffu yn ystod [[Brenhinllin Tang]] (618-907) a Brenhiniaeth y Song Gogleddol (960–1127).
 
Ymledodd diwylliant Tang yn eang drwy [[Asia]], wrth i'r [[Ffordd y Sidan]] newydd ddod â masnachwyr gyn belled â [[Mesopotamia]] a [[Corn Affrica|Chorn Affrica]].
 
Dioddefodd [[Brenhinllin Qing]] yn drwm dan ormes imperialaeth tramor, negis Lloegr. Dyma linach olaf Tsieina, a sail tiriogaethol ar gyfer y Tsieina fodern. Cwympodd brenhiniaeth Tsieineaidd ym 1912 gyda [[Chwyldro 1911]], pan ddisodlodd [[Gweriniaeth Tsieina|Gweriniaeth Tsieina (ROC)]] [[Brenhinllin Qing]]. Ymosododd [[Ymerodraeth Japan]] ar Tsieina yn ystod yr [[Ail Ryfel Byd]].
 
 
Yn 1948 arweiniodd [[Rhyfel Cartref Tseina]] at rannu tiriogaethau pan sefydlodd [[Plaid Gomiwnyddol Tsieina|Plaid Gomiwnyddol Tseiniaidd]] (CCP), dan arweiniad [[Mao Zedong]], Weriniaeth Pobl Tsieina ar dir mawr Tsieina tra enciliodd Kuomintang dan arweiniad llywodraeth ROC i ynys Taiwan.{{Efn|The KMT solely governed the island until its transition to democracy in 1996.|name=|group=}} Yn 2021 roedd y PRC a'r ROC ill dau'n honni mai nhw yw unig lywodraeth gyfreithlon Tsieina, gan arwain at anghydfod parhaus hyd yn oed ar ôl i'r [[Y Cenhedloedd Unedig|Cenhedloedd Unedig]] gydnabod y PRC fel y llywodraeth sqyddogol.
 
Mae'r wlad yn aelod parhaol o [[Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig|Gyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig]] ac yn aelod o sawl sefydliad fel Banc Buddsoddi Seilwaith Asiaidd, Cronfa'r Ffordd y Sidan, y Banc Datblygu Newydd, Sefydliad Cydweithredol Shanghai, a'r Partneriaeth Economaidd Cynhwysfawr Rhanbarthol, ac mae hefyd yn aelod o [[BRICS]], y G8 + 5, y [[G20]], [[APEC]], ac Uwchgynhadledd Dwyrain Asia.
 
Mae ymhlith yr isaf o holl wledydd y byd mewn mesuriadau rhyngwladol o ran: rhyddid sifil, tryloywder ei llywodraeth, rhyddid y wasg, rhyddid crefydd a lleiafrifoedd ethnig. Mae awdurdodau Tsieineaidd wedi cael eu beirniadu gan wleidyddol ac actifyddion [[hawliau dynol]] am gam-drin hawliau dynol ar raddfa fawr, gan gynnwys [[gormes gwleidyddol]], [[Sensoriaeth yn Tsieina|sensoriaeth]] dorfol, monitro torfol o'u dinasyddion ac atal protestiadau mewn modd treisgar.
 
Ar ôl diwygiadau economaidd ym 1978, a'i mynediad i [[Sefydliad Masnach y Byd]] yn 2001, daeth economi Tsieina yn wlad ail-fwyaf trwy [[Cynnyrch Mewnwladol Crynswth|Gynnyrch Mewnwladol Crynswth]] enwol yn 2010 a thyfodd i'r mwyaf yn y byd o ran PPP yn 2014. Tsieina yw'r economi sy'n tyfu gyflymaf yn y byd, y genedl ail gyfoethocaf yn y byd, a [[Gweithgynhyrchu|gwneuthurwr]] ac allforiwr mwya'r byd. Mae gan y genedl fyddin sefydlog gryfaf yn y byd - [[Byddin Rhyddid y Bobl]] - y gyllideb amddiffyn ail-fwyaf, ac mae'n [[Rhestr o wledydd sydd ag arfau niwclear|wladwriaeth arfau niwclear]] gydnabyddedig. Caiff ei chyfri'n uwch-bŵer posib oherwydd ei heconomi fawr a'i grym milwrol.
 
== Geirdarddiad ==
Etifeddodd y Gymraeg y gair 'Tsieina' o'r Saesneg (ac ieithoedd Ewropeaidd eraill) "China" ers yr [[16g]]; fodd bynnag, nid y gair hwn a ddefnyddiwyd gan y Tsieineaid eu hunain yn ystod y cyfnod hwn. Mae ei darddiad wedi cael ei olrhain trwy'r [[Portiwgaleg|Bortiwgaleg]], [[Maleisia|Maleieg]], a [[Perseg|Pherseg]] yn ôl i'r gair [[Sansgrit]] ''Chīna'', a ddefnyddir yn yr [[Hanes India|India hynafol]].<ref name="OED">{{Cite web|url=https://www.oed.com/view/Entry/31735?|title=China|website=Oxford English Dictionary}}</ref>
 
=== Cynhanes ===
Defnyddiwyd ''Cīna'' yn gyntaf yn yr ysgrythur Hindŵaidd gynnar, gan gynnwys y ''[[Mahabharata|Mahābhārata]]'' ([[5g CC]]) a ''[[Manusmṛti|Deddfau Manu]]'' ([[2g CC]]).<ref name="wade">Wade, Geoff. </ref> Yn 1655, awgrymodd Martino Martini fod y gair 'China' yn deillio yn y pen draw o enw [[Brenhinllin y Qin]] (221–206 BCE).<ref name="Martini">Martino, Martin, ''Novus Atlas Sinensis'', Vienna 1655, Preface, p. 2.</ref><ref name="wade" /> Er bod defnydd mewn ffynonellau Indiaidd yn rhagflaenu'r frenhiniaeth hon, rhoddir y tarddiad hwn mewn amryw ffynonellau o hyd. <ref>{{Cite book|last=Bodde, Derk|editor-last=Denis Twitchett|editor-last2=Michael Loewe|url=https://books.google.com/books?id=A2HKxK5N2sAC&pg=PA20|title=The Cambridge History of China: Volume 1, The Ch'in and Han Empires, 221 BC – AD 220|page=20|isbn=978-0-521-24327-8|year=1978}}</ref> Mae tarddiad y gair Sansgrit yn destun dadl, yn ôl ''Geiriadur Saesneg Rhydychen''.<ref name="OED" /> Ceir awgrymiadau niferus gan gynnwys yr enwau ar gyfer Yelang a thalaith Jing neu Chu.<ref name="wade" /><ref>{{Cite book|last=Yule, Henry|url=https://books.google.com/books?id=SAqgAb41ifIC&pg=PA3|title=Cathay and the Way Thither|pages=3–7|isbn=978-81-206-1966-1|year=1866}}</ref>
[[Delwedd:National_Museum_of_China_2014.02.01_14-43-38.jpg|de|bawd| Crochenwaith 10,000 mlwydd oed, diwylliant Ogof Xianren (18000-7000 BCE)]]
Ceir tystiolaeth archeolegol sy'n awgrymu bod [[Hominidae|hominidau]] cynnar yn byw yn Tsieina 2.25 miliwn o flynyddoedd yn ôl (CP). <ref>{{Cite web|url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html|title=Early Homo erectus Tools in China|last=Ciochon|first=Russell|last2=Larick|first2=Roy|date=1 January 2000|publisher=Archaeology (magazine)|access-date=30 November 2012}}</ref> Darganfuwyd ffosiliau hominid [[Homo erectus pekinensis|Dyn Peking]] ([[Homo erectus pekinensis]]), ''[[Homo erectus]]'' a ddefnyddiai dân, <ref>{{Cite web|url=http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|title=The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian|publisher=UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160623160018/http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|archivedate=23 June 2016|access-date=6 March 2013}}</ref> mewn ogof yn Zhoukoudian ger [[Beijing]]; dyddiwyd y gweddillion yma i rhwng 680,000 a 780,000 o [[CP|flynyddoedd yn ôl]].<ref name="autogenerated198">{{Cite journal|doi=10.1038/nature07741|date=March 2009|last=Shen, G.|last2=Gao, X.|last3=Gao, B.|last4=Granger, De|title=Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating|volume=458|issue=7235|pages=198–200|issn=0028-0836|pmid=19279636|journal=Nature|bibcode=2009Natur.458..198S|url=https://www.semanticscholar.org/paper/d502c36487e27d90c7962fc60d28c48ab16c8f0e}}</ref> Darganfuwyd [[Ffosil|dannedd ffosiledig]] [[Homo sapiens]] (dyddiedig i 125,000-80,000 [[CP]]) yn Ogof Fuyan yn Sir Dao, [[Hunan (talaith)|Hunan]].<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861|title=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early'|last=Rincon|first=Paul|date=14 October 2015|publisher=BBC News|access-date=14 October 2015}}</ref> Gwyddom fod ysgrifennu cynnar yn bodoli yn [[Jiahu]] tua 7000 CC,<ref name="earliest writing">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm|title='Earliest writing' found in China|last=Rincon|first=Paul|date=17 April 2003|publisher=BBC News|access-date=14 January 2020}}</ref> a hefyd yn Damaidi tua 6000 BCE, Dadiwan rhwng 5800 a 5400 BCE, a Banpo a ddyddiwyd i'r 5ed mileniwm CC. Mae rhai ysgolheigion wedi awgrymu mai [[symbolau Jiahu]] (7fed mileniwm BCE) oedd y system ysgrifennu Tsieineaidd gynharaf.<ref name="earliest writing" />
 
=== Rheol dynastig gynnar ===
[[Delwedd:甲骨文发现地_-_panoramio.jpg|de|bawd| Yinxu, adfeilion prifddinas [[Brenhinllin Shang]] hwyr (o'r [[14g CC]])]]
Yn ôl traddodiad Tsieineaidd, y brenhinllyn cyntaf oedd y [[Brenhinllin Xia|Xia]], a ddaeth i'r amlwg tua 2100 CC. <ref>{{Cite book|last=Tanner|first=Harold M.|title=China: A History|year=2009|publisher=Hackett Publishing|pages=35–36|url=https://books.google.com/books?id=VIWC9wCX2c8C&pg=PA35|isbn=978-0-87220-915-2}}</ref> Roedd llinach Xia yn nodi dechrau system wleidyddol o frenhiniaeth etifeddol, neu linach, a barhaodd am mileniwm gyfan.<ref>[[Xia–Shang–Zhou Chronology Project]] by People's Republic of China</ref> Ystyriwyd y linach yn ffuglen chwedlonol gan haneswyr nes i dystiolaeth gwyddonol drwy archaeoleg ddod o hyd i safleoedd [[Oes yr Efydd|cynnar yn yr Oes Efydd]] yn Erlitou, [[Henan]] ym 1959.<ref>{{Cite web|url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|title=Bronze Age China|publisher=National Gallery of Art|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725062916/http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|archivedate=25 July 2013|access-date=11 July 2013}}</ref> Mae'n parhau i fod yn aneglur ai olion llinach Xia neu ddiwylliant arall o'r un cyfnod yw'r safleoedd hyn.<ref>{{Cite book|title=China: Five Thousand Years of History and Civilization|year=2007|publisher=City University of HK Press|page=25|url=https://books.google.com/books?id=z-fAxn_9f8wC&pg=PA25|isbn=978-962-937-140-1}}</ref> [[Brenhinllin Shang|Brenhinllin olynol Shang]] yw'r cynharaf i gael ei gadarnhau gan gofnodion cyfoes.<ref>{{Cite book|last=Pletcher|first=Kenneth|title=The History of China|year=2011|publisher=Britannica Educational Publishing|page=35|url=https://books.google.com/books?id=A1nwvKNPMWkC&pg=PA35|isbn=978-1-61530-181-2}}</ref> Roedd y Shang yn rheoli gwastadedd yr [[Huang He|Afon Felen (]][[Huang He]]) yn nwyrain Tsieina o'r 17g i'r [[11g CC]].<ref>{{Cite book|last=Fowler|first=Jeaneane D.|first2=Merv|last2=Fowler|title=Chinese Religions: Beliefs and Practices|year=2008|publisher=Sussex Academic Press|page=17|url=https://books.google.com/books?id=rpJNfIAZltoC&pg=PA17|isbn=978-1-84519-172-6}}</ref>
 
Gorchfygwyd y Shang gan y [[Brenhinllin Zhou|Zhou]], a deyrnasodd rhwng yr 11g a'r [[5g CC]]. Yn y pen draw, daeth rhai tywysogaethau i'r amlwg o'r Zhou gwan, nad oeddent bellach yn ufuddhau'n llawn i frenin Zhou, ac a oedd yn rhyfela'n barhaus gyda'i gilydd dros gyfnod o 300 mlynedd. Erbyn cyfnod y [[Cyfnod y Gwladwriaethau Rhyfelgar|Gwladwriaethau Rhyfelgar]] o'r 5ed - [[3g CC|3]][[g CC]], dim ond saith talaith bwerus oedd ar ôl.<ref>{{Cite web|title=Warring States|url=https://www.britannica.com/event/Warring-States|publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref>
 
=== Tsieina Ymerodrol ===
Daeth [[Cyfnod y Gwladwriaethau Rhyfelgar]] i ben yn [[221 CC]] ar ôl i Frenhinllyn Qin orchfygu'r chwe theyrnas arall, aduno Tsieina a sefydlu trefn ddominyddol awtocrataidd. Cyhoeddodd y Brenin Zheng o [[Qin Shi Huang|Qin]] ei hun yn [[Qin Shi Huang|Ymerawdwr Cyntaf]] [[Brenhinllin y Qin|llinach Qin]]. Deddfodd ddiwygiadau cyfreithiiol Qin ledled Tsieina, gan safoni [[Arwyddlun Tsieineaidd|cymeriadau (ysgrifen) Tsieineaidd]], mesuriadau safonol, lled ffyrdd (h.y., hyd echelau cart), ac arian cyfred. Gorchfygodd ei linach lwythau Yue yn [[Guangxi]], [[Guangdong]], a [[Fietnam]].<ref>Sima Qian, Translated by Burton Watson. </ref> Dim ond pymtheng mlynedd y parhaodd llinach Qin, gan ddymchwel yn fuan ar ôl marwolaeth yr Ymerawdwr Cyntaf, wrth i’w bolisïau awdurdodol, llym arwain at wrthryfel eang.<ref name="Bodde1986">Bodde, Derk. (1986). </ref><ref name="Lewis2007">{{Cite book|title=The Early Chinese Empires: Qin and Han|first=Mark Edward|last=Lewis|publisher=Belknap Press|location=London|year=2007|isbn=978-0-674-02477-9|url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo}}</ref>
<nowiki>
[[Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1949]]