Y gwahaniaeth rhwng diwygiadau o "Coffi"

Lleihawyd o 704 beit ,  6 blynedd yn ôl
dim crynodeb golygu
=== Chwedl Kaldi'r bugail ===
 
MaenDywedir nhw'ny dweud bodcafodd coffi wedi ei ddarganfod gan fynach yn yr wythfed ganrif.
Roedd bugail o'r enw Kaldi yn bugeilio geifr ar wastatir uchel [[mynydd|Jebel]] Sabor yn yr [[Yemen]]. Roedd y geifr yn sionc iawn yn llamu ac yn dawnsio drwy'r nos. Pan ddigwyddodd y pennaeth Shadhili heibio fe ofynodd pam oedd y geifr mor sionc. Dywedodd Kaldi eu bod wedi bod yn bwyta math o geirios coch oedd yn tyfu'n wyllt. Pan ddywedodd Shadhili y stori wrth fynach fe aeth i hela'r ceirios er mwyn gwneud arbrofiadau. Fe ddarganfyddoddddarganfu y mynach maemai rhywbeth yn y garreg oedd yn cadw'r geifr yn effro. Ar ôl rhostio'r cerrig yn y ffwrn, roedd e'n medru eu malu a'u rhoi mewn dwr poeth i wneud diod. Roedd y mynaich yn yfed y diodddiod hwnhon er mwyn deffro i addoli yn nghanol y nos. Fe alwoddalwasant nhw'ry ddiod yn ''quw-wa'' ( قوة ) gair [[Arabeg]] am nerth.
 
=== Tarddiad y gair "coffi" ===
O'r gair [[Arabeg]] قوة ''quw-wa'' "nerth", y daeth y gair Arabeg قهوة ''qahwa'' 'coffi'. O'r gair hwn y daeth y [[Tyrceg]] ''kahveh'', wedyn ''caffè'' yn [[Eidaleg]]. O hwn y daeth y gair [[Saesneg]] ''coffee'' a gafodd ei fenthyg i'r [[Gymraeg]] fel 'coffi'.
 
== Planhigion coffi ==
[[Llwyn]] neu [[prysgwydden|brysgwydden]] o'r [[rhywogaeth]] ''COFFEA'' yw [[planhigyn]] coffi. O'r 60 planhigyn gwahanol mae yna ddau pwysigbwysig;- ''COFFEA ARABICA'', planhigyn ''arabica'' a ''COFFEA CANEPHORA'', planhigyn ''robusta''.
Mae gan y planhigyn [[blodau|flodau]] bachbychainh gwyngwynion gyda 5 neu 6 petalphetal, yn debyg i'r [[siasmin]]. Fe fydd y [[ceirios]] yn dechrau'n wyrdd, wedyn fe fyddyndrônt nhw'n troi'nyn felyn ac yn goch. Mae dwy garreg yn y geiriosen wedi eu gwahanu gan rhychrych. HwnHon ydyyw'r ffäen goffi. Gellir gweld y dail, y blodau a'r ceirios ar y planhigyn ar yr un pryd.
 
== Hanes coffi ==
[[Delwedd:Coffee Flowers.JPG|200px|de|bawd|Blodau coffi]] Yn y 15fed ganrif roedd y pererinion [[Islam|Mohametanaidd]] a oedd yn teithio i [[Meca|Feca]] yn dosbarthu coffi o'r [[Yemen]] ar draws [[Arabia]]. Cyn y 18fed ganrif doeddnad oedd coffi ddim yn cael ei yfed y tu allan i'r byd Arabaidd.
Yn 1680 fe hwyliodd forwyrmorwyr [[Yr Iseldiroedd|Holandaidd]] o Moca ''(Al-Mukha)'' yn yr [[Yemen]] gyda phlanigion coffi i [[Sri Lanca]], ymlaen i [[India]], ac wedyn i wladfeydd Holandaidd [[Asia]].
O ''Djakarta'' yn ''Java'' fe gariodddygodd morwyr Holandaidd blanhigion coffi gyda nhw yn ôl i'r [[yr Iseldiroedd|Iseldiroedd]] lle gawsony nhwcânt eu ddiwyllio yn nhai gwydr garddgerddi llysieuol [[Amsterdam]].
YnAr nechreuad yddechrau'r 18fed ganrif, yr Iseldiroedd oedd yr unig wlad yn [[Ewrop]] i gynhyrchu coffi.
Ymlaen i [[Ffrainc]]; pan gafodd planhigion coffi eu cynnig i [[Louis IV]] fe roddodd nhw o dan ofal llysieuydd gardd y brenin (''Jardin du Roi''; ers [[Y Chwyldro Ffrengig|y chwyldro]] - ''Jardin des Plantes'').
Ym mis Mai 1723 fe hwyliodd capten Gabriel DeClieu i [[Martinique]] yn [[India'r Gorllewin]] gyda phlanhigion coffi. Roedd y fordaith yn llawn problemau. I ddechrau, roedd y morwyr Holandaidd am droi'n ôl, wedyn fe hwylioddhwyliasant nhwi mewn i stormydd. Ar ôl hynny roedd y tywydd mor dawel bodfel dimnad oedd gwynt i wthio'r llong ymlaen. Roedd dŵr yfed yn brin ac oedd DeClieu yn gorfod arllwys ei gyfran ddŵr ar y planhigion i'w cadw'n fuwfyw.
Er hynny, roedd y cynhaeaf yn llwyddiannus iawn ac fe aethyn nhwaethant ymlaen i gynhyrchu coffi ar ynysoedd eraill y Caribï a'i allforio'n ôl i Ewrop. Yn 1727 aethyn nhwaethant ymlaen i [[Brasil|Frasil]], cynhyrchydd coffi mwya'rmwyaf y byd heddiw.
 
== Lle mae coffi'n tyfu. ==
Mae coffi'n tyfu'n naturiol yn [[Yemen]] ac mewn llain ar draws [[Affrica]], o [[Somalia]] drwy [[Ethiopia]], [[Cenia]], [[Wganda]], [[Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo]], [[Congo]] hyd at [[Gabon]] a hefyd yn [[y Traeth Ifori]] a [[Liberia]].
 
=== Lle mae coffi'n cael ei ddiwillioddiwyllio ===
 
Gellir diwilliodiwyllio coffi yn [[y trofannau]]. FeBydd fyddy rhan fwyaf o goffi'r byd yn cael ei gynhyrchu ynym [[Brasil|Mrasil]], [[Fietnam]] a [[Colombia|Cholumbia]].
 
==== Arabica ====
[[image:YosriKopi.jpg|thumb|right]]
Fe fyddCynhyrchir coffi '''Arabica''' yn cael ei gynhyrchu ynym [[Mecsico]], [[Guatemala]], [[El Salvador]], [[Honduras]], [[Nicaragua]], [[Costa Rica]], [[Jamaica]], [[Colombia]], [[Feneswela]], [[Ecuador]], [[Perŵ]], [[Brasil]], [[Cenia]], [[Ethiopia]], [[India]], [[Sri Lanca]], [[Indonesia]], [[Papwa Gini Newydd]] a'r [[Philipinau]].
 
==== Robusta ====
neu '''CoffiGoffi'r Congo'''
 
Fe fyddCynhyrchir coffi '''Robusta''' yn cael ei gynhyrchu ynym [[Brasil|Mrasil]], [[y Traeth Ifori]], [[Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo]], [[Iwganda]], [[Simbabwe]], [[Madagascar]], [[Yemen]], [[India]], [[Indonesia]] a'r [[Philipinau]].
 
==== Liberia ====
Fe fyddCynhyrchir coffi '''Liberia''' yn cael ei gynhyrchu yn [[Liberia]] ond dydyni hwnchynhyrchir ddimllawer yniawn gynhyrchiad pwysig iawnohono.
 
== Sut mae coffi'n cael ei gynhyrchu. ==
 
==== Dull gwlyb ====
Fel hyn y bydd y coffi gorau yn cael ei baratoi. Fe fyddCânt y ceorios yn eu trochi mewn basnau o ddŵr a'u gadael i chwyddo drwy'r nos. Wedyn, fe fyddcânt y mwydion yn cael eu gwahanu ac ar ôl hynny fe fyddyngânt nhw'neu gadael i'r ffa eplesu, a'u golchi wedyn gyda llawer o ddŵr.
 
==== Dull sych ====
FeDyfnyddir fyddyn nhw'd defnyddio'ry dull hwn ym [[Brasil|Mrasil]] ac yn [[Affrica]] lle mae dŵr yn brin. FeTaenir fyddyn nhw'n taenu'ry ceirios am bythefnos ar arwynebedd mawr o [[Concrit|goncrit]] neu ar ddaear wedi ei gurochuro'n galed nes fyddbydd y mwydion yn sychu yn yr haul.
 
=== Rhostio'r ffa ===
Cyn rhostio mae ffa coffi yn wyrdd. Fel hyn fey fyddyncânt nhw'neu ynhallforio caelneu eu allforio neu fewnforiomewnforio. Mae'r coffi gwyrdd yn cael ei rhostiorostio wrth eieu gynhesucynhesu'n raddol hyd at 220 °C. Wrth golli dŵr fe fydd y ffäen yn chwyddo. Rhaid oeri'r ffa yn syth, neu fe fyddyn nhw'n llosgilosgant.
 
== Amrywiaethau o goffi ==
=== Arabica a Robusta ===
Mae dauyna ddau brif rhywogaethrywogaeth o goffi. '''Arabica''', a '''Robusta (Coffi'r Congo)'''. Mae blas cryfach ar robusta ac mae ynddo ddwy waith gymaint o [[Caffein|gaffein]] a [[Colesterol|cholesterol]].
 
=== Coffi enydus ===
Mae coffi enydus yn gyfleus iawn ac er bod y blas ddim cystal, mae e'n boblogaidd iawn ym Mhrydain. DoesNid dimoes gymaintcymaint o [[caffein|gaffein]] ynddo. Heddiw mae coffi enydus wedi ei [[sychrewi]], hynny yw, [[dihydraddihydradu]]u wrth ei rhewirewi mewn [[gwactod]].
=== Coffi wedi decaffeineiddioei ddigaffeineiddio ===
Fe fyddMae rhai sysydd am osgoi [[caffein]] yn yfed coffi wedi decaffeineiddioei ddigaffeineiddio. Gellir trin y ffa coffi gwyrddgwyrddion gyda [[Toddydd|thoddydd]] [[hydrocarbon]] wedi clorineiddioei glorineiddio. Yn fwy diweddardiweddarach fe fyddyn nhw'n defnyddioddefnyddir [[deuocsid carbon deuocsid]] o dan wasgedd mawr. Fe fydd yMae'r dull hwn ddim yn gadael blas toddydd ar y coffi. Gan fod y broses o ddecaffeineiddioddigaffeineiddio yn gwanhau blas y coffi, maen nhw'nfe ddefnyddioddefnyddir '''robusta''' fel arfer oherwydd bod blas cryfach arno.
 
'''DydyNid yw coffi wedi decaffeineiddioei ddigaffeineiddio ddim yn well i'r galon''' gan ei fod e'nyn cael ei wneud gyda ffa '''robusta''' sy'n cynnwys llawer mwy o [[Colesterol|golesterol]]. DydyNid yw coffi wedi decaffeineiddioei ddimddigaffeineiddio yn hollol rhydd o gaffein ychwaith.
 
=== Yn lle coffi ===
Yn lle coffi gellir rhostio gwreiddiau [[ysgall y meirch]] a'u malu.
 
Mae'r gyfraith yn mynnu bod rhaid dangos yn glir ar y pecyn bod rhywbeth ynarall hytrachheblaw na chofficoffi ynddo.
 
(Er mwyn rhagor o wybodaeth ewch i'r [[Geirfa coffi]]
== Malwr coffi ==
[[Delwedd:Mlynek.jpg|bawd|100px|Malwr coffi]]
Dyma falwr traddodiadol coffi.<br>Wrth arllwys ffa coffi wedi eu rhostio i mewn i'r corn a throi'r ddolen, fe fydd dant yn eu malu. Fe fydd y coffi wedi malu yn cwympo i'r drâr islaw.<br>Rhaid peidio gadael coffi yn y malwr dros nos gan fydd e'n amsugno dŵr a difetha'r blas.
 
== Potiau a pheiriannau coffi ==
[[Delwedd:Ibrik.jpg|de|bawd|250px|Ibric]]
Yn ôl pob tebyg, hwn ydy'r dull mwya hynafol o wneud coffi. Mae Ibric (o'r [[Arabeg]] ''ibrik'' = pot coffi) yn debyg i sospan fach neu phiser prês gyda gwaelod wastad a dolen hir.
Mae'n draddodiadol i yfed coffi Twrcaidd mewn powlen fach yn hytrach na chwpan. Er mwyn gwneud coffi Twrcaidd mae rhaid malu'r coffi'n fân fel blawd. RhowchRhoddir ddwydwy lwyaid o siwgwr yn ngwaelod yr ibric aua'i lenwi gydaâ dŵr oer hyd at waelod y gwddf. RhowchRhoddir ddwydwy lwyaid o goffi i nofio ar ben y dŵr. Peidiwch âNi throi'r coffi, gadewchgadewir iddo nofio. RhowchRhoddir yr ibric i boethi ar y tywod poeth ger y môr y canoldir. Os ydynad hwnyw ddimhwn yn gyfleus, gosodwchgosodir eef ar y stôf. Pan fydd y dŵr yn ddigon poeth bydd ewin yn codi yng ngwddf y pot. GwyliwchGwylir e'n ofalus. Pan fydd yr ewin yn cyrraedd y top, codwchcodir yr ibric o'r gwres yn union. PeidiwchNi a'iadewir adael iiddo ferwi drosodd. TrowchTroir y coffi gyda llwy nes bod yr ewin yn gostwng. Ail boethwchboethir yr ibric a gwnewchgwneir yr un peth eto. Ail boethwchboethir ef am y trydydd gwaith ond peidiwch âni throi'r coffi y tro hwn. Yn ôl rhai, mae rhaid poethi'r coffi pum gwaith, ond beth bynnag, peidiwchni a'ithroir droief y tro olaf. GadewchGadweir yr ibric am funud er mwyn i'r gwehillion suddo i'r gwaelod ac arllwyswcharllwysir y coffi i'r cwpanau yn ofalus. PeidiwchNi â gadaeladewir y gwehilliongweddillion arllwys i mewn i'r cwpanau. Gallwch chiGellir ychwanegu llaeth os ydych chi'n dewis ond mae siwgwr ynddo'n barod. Mwynhawch goffi rhagorol ond cofiwch fod ychydig wehillion yng ngwaelod y cwpan.
 
=== Hidlydd coffi / Drip coffi ===
[[Delwedd:drip coffi.jpg|bawd|de|70px|Drip Coffi]]
 
Coffi mam-gu neu coffi nain yw hwn. Dyma'r ddull traddodiadol o wneud coffi ers 1800. Mae hwn yn ffordd hawdd iawn i wneud coffi. Gosod twmffat yng ngwddf y pot. Gosod hidl o bapur yn y twmffat. Rhoi coffi wedi malu yn y papur ac arllwys dŵr poeth arno. Gadael i'r coffi ddiferu mewn i'r pot ac ychwanegu dŵr poeth o dro i dro.
 
=== Melior / ''Cafetière'' / Gwasg Ffrengig ===
Defnyddiwr anhysbys