Y gwahaniaeth rhwng diwygiadau o "Coffi"

Ychwanegwyd 721 beit ,  5 o flynyddoedd yn ôl
cyflwyniad. Gywiro iaith; llawer o waith yma!
B (→‎Dolenni allanol: remove redundant template, link FA now managed from Wikidata, removed: {{Cyswllt erthygl ddethol|vi}} (4) using AWB)
(cyflwyniad. Gywiro iaith; llawer o waith yma!)
[[Delwedd:Roasted coffee beans.jpg|bawd|de|350px|Ffa coffi wedi eu rhostio.]]
== Darganfyddiad coffi ==
=== Chwedl Kaldi'r bugail ===
 
Diod poblogaidd a wneir dry ferwi ffa'r planhigyn 'coffea' yw '''coffi''' (hen air Cymraeg: '''crasddadrwydd'''<ref>[http://www.geiriadur.ac.uk/gpc/gpc.html?crasddadrwydd Geiriadur Prifysgol Cymru (GPC)</ref>); fel arfer mae'r ffa wedi'u rhostio a'u malu'n fân cyn eu gwerthu. Tyfir y planhigyn mewn dros 70 o wledydd, gan gynnwys [[America]], de-ddwyrain [[Asia]], [[India]] ac [[Affrica]]. Ceir dau brif fath: ''arabica'' a ''robusta''.
 
=== Tarddiad y gair "coffi" ===
O'r gair [[Arabeg]] قوة ''quw-wa'' "nerth", y daeth y gair Arabeg قهوة ''qahwa'' 'coffi'. O'r gair hwn y daeth y [[Tyrceg]] ''kahveh'', wedyn ''caffè'' yn [[Eidaleg]]. O hwn y daeth y gair [[Saesneg]] ''coffee'' a gafodd ei fenthyg i'r [[Gymraeg]] fel 'coffi'. Cyheoddwyd y gair 'crasddadrwydd' yn gyntaf yn ''Blodeu-gerdd Cymry'' gan David Jones yn 1759: ''"Ond gresyn fod Haidd, Gwinwydd, Llewyg y Blaidd, Ffwgws, Ystrew a Chrâsddadrwydd yn amharu’r hŵyl, ac yn dwyn Aroan yr hên Frutaniaid! lle’r oeddynt gynt yn byw yn hŷn, yn iachach, ac yn gryfach ar laeth, ymenyn, a mêl, na’i hôll Sothach afiach afreidiol alltudaidd pellennig."''
 
== Darganfyddiad coffi: Chwedl Kaldi'r bugail ===
Dywedir y cafodd coffi ei ddarganfod gan fynach yn yr wythfed ganrif.
Roedd bugail o'r enw Kaldi yn bugeilio geifr ar wastatir uchel [[mynydd|Jebel]] Sabor yn yr [[Yemen]]. Roedd y geifr yn sionc iawn yn llamu ac yn dawnsio drwy'r nos. Pan ddigwyddodd y pennaeth Shadhili heibio fe ofynodd pam oedd y geifr mor sionc. Dywedodd Kaldi eu bod wedi bod yn bwyta math o geirios coch oedd yn tyfu'n wyllt. Pan ddywedodd Shadhili y stori wrth fynach fe aeth i hela'r ceirios er mwyn gwneud arbrofiadau. Fe ddarganfu y mynach mai rhywbeth yn y garreg oedd yn cadw'r geifr yn effro. Ar ôl rhostio'r cerrig yn y ffwrn, roedd e'n medru eu malu a'u rhoi mewn dwr poeth i wneud diod. Roedd y mynaich yn yfed y ddiod hon er mwyn deffro i addoli yn nghanol y nos. Fe alwasant y ddiod yn ''quw-wa'' ( قوة ) gair [[Arabeg]] am nerth.
 
=== Tarddiad y gair "coffi" ===
O'r gair [[Arabeg]] قوة ''quw-wa'' "nerth", y daeth y gair Arabeg قهوة ''qahwa'' 'coffi'. O'r gair hwn y daeth y [[Tyrceg]] ''kahveh'', wedyn ''caffè'' yn [[Eidaleg]]. O hwn y daeth y gair [[Saesneg]] ''coffee'' a gafodd ei fenthyg i'r [[Gymraeg]] fel 'coffi'.
 
== Planhigion coffi ==
[[Delwedd:MokaCoffeePot.svg|bawd|150px|float|right|Trawslun Bialetti]]''(Gall '''pot [[Coffi#Ffeithiau eraill|Moca]]''', olygu [[Coffi#Percoladur|percoladur]] hefyd.)''
[[Delwedd:Coffee pot moka.jpg|bawd|75px|float|left|Bialetti]]
Dyfeisiwyd hwn gan Ffrancwr ond yn [[yr Eidal]] y daeth yn boblogaidd pan ymddangosodd yn 1933 dan yr enw "Bialetti"; maent yn boblogaidd yn [[Sbaen]] hefyd.
Gafodd hwn ei ddyfeisio gan Ffrancwr ond yn [[yr Eidal]] daeth e'n boblogaidd pan ymddangosodd yn 1933 dan yr enw "Bialetti". (Mae nhw'n boblogaidd yn [[Sbaen]] hefyd.)<br>Mae'r pot mewn dau rhan sy'n sgriwio at ei gilydd yn ddiddos. Fe fyddwch chi'n rhoi'r dŵr yn y rhan isod (A), gosod twmffat (B) gyda hidl ynddo. Rhoi'r coffi yn y twmffat a'i wasgu lawr gyda'r llwy. Sgriwio'r pot (C) yn dyn ar ei ben a'i osod ar y stôf. Pan fydd y dŵr yn dechrau berwi bydd gwasgedd yr ager yn gwthio'r dŵr poeth drwy'r coffi ac i mewn i'r pot uchod (C). Mae'r coffi yn barod yn syth. Er bod hwn yn gwneud diod neis iawn, dydy e ddim yn gwneud y coffi gorau gan fod y dŵr yn rhy boeth ac yn dueddol i ddifetha'r blas.
 
Gafodd hwn ei ddyfeisio gan Ffrancwr ond yn [[yr Eidal]] daeth e'n boblogaidd pan ymddangosodd yn 1933 dan yr enw "Bialetti". (Mae nhw'n boblogaidd yn [[Sbaen]] hefyd.)<br>Mae'r potpotyn mewn daudwy rhanran sy'n sgriwio at eii'w gilydd yn ddiddos. Fe fyddwch chi'n rhoi'rTywelltir dŵr yn y rhan isod (A), gosoda gosodir twmffat (B) gyda hidl ynddo. Rhoi'rRhoddir y coffi yn y twmffat a'i wasgu lawr gyda'r llwy. Sgriwio'rSgriwir y potpotyn (C) yn dyndynn ar ei ben a'i osod ar y stôf. Pan fydd y dŵr yn dechrau berwi bydd gwasgedd yr ager yn gwthio'r dŵr poeth drwy'r coffi ac i mewn i'r potpotyn uchoduchaf (C). Mae'r coffi yn'n barod yn syth. Er bod hwn yn gwneud diod neis iawnderbyniol, dydy e ddim yn gwneud y coffi gorau gan fod y dŵr yn rhy boeth ac yn dueddol i ddifetha'r blas.
 
=== Cona ===
 
Darllawydd gwactod ''(vacuum brewer)'' ydy hwn, wedi ei ddyfeisio gan Sais. Gan fod yr offeryn wedi'i wneud o wydr, does dim metal nag unrhyw ddefnydd arall i ymyrryd ar flas y coffi. Mae twmffat mawr o wydr gyda hidlydd yn ffitio yn'n ddiddos yn ngwddf potpotyn gwydr sy'n hanner llawn o ddŵr oer. O dan y potpotyn mae lamp fach sy'n llosgi gwirod methyl. Pan fydd yr awyr yn twymo ac yn chwyddo fe fydd e'n gwthio'r dŵr poeth drwy tiwbendiwben o wydrgwydr i'r twmffat uwchben. Os symudwchsymudir chi'ry lamp ymaith fe fydd yr awyr yn oeri a chreu gwactod sy'n sugno'r dŵr poeth drwy'r coffi ar ben yr hidlydd. Mae'r system hwnhon yn sicrhau bod tymheredd y dŵr yn gywir. Pan fydd y coffi'n barod gellwch godi'r twmffat o'r potpotyn a'i rhoi i'r naill ochr. Mae hwn yn gwneud coffi ardderchog. Dyma ffordd rhamantus o yfed coffi, gan fod y lamp fachfechan yn debyg i gannwyll ar y bwrdd.
 
=== Percoladur ===
 
(O'r gair [[Lladin]] ''percolare'' = hidlo) Mae'r coffi mewn hidl o ddur ddi-staen o dan ceuad y pot. Pan fydd y dŵr yn poethi fe fydd e'n codi drwy tiwben, rhedeg drwy'r hidl ac yn ôl i'r pot. Fe fydd hwn yn ail-godi a rhedeg drwy'r hidl ambell waith a chryfhau'r coffi yn raddol. Mae coffi percoladur yn lân iawn ond braidd yn wan.
 
=== Espresso ===
* [[Tŷ coffi]]
* [[Geirfa coffi]]
 
== Dolenni allanol ==
{{wicillyfrau|Sut i wneud coffi da}}
 
 
 
 
 
 
 
 
 
4,717

golygiad