Y gwahaniaeth rhwng diwygiadau o "Cymru"

Lleihawyd o 169 beit ,  2 flynedd yn ôl
diwygio
(Ychwanegu infobox person/wikidata, replaced: Glyndŵr → Glyn Dŵr (2), unfed ganrif ar bymtheg → 16g, seithfed ganrif → 7c using AWB)
(diwygio)
Tagiau: 2017 source edit
Mae '''Cymru''' (hefyd [[Saesneg]]: ''Wales'') yn wlad [[Celtaidd|Geltaidd]]. Gyda'r [[Alban]], [[Cernyw]], [[Gogledd Iwerddon]] a [[Lloegr]],<ref name="Hist Wales 54">Hanes Cymru gan John Davies (1994) tud. 54</ref> mae Cymru'n rhan o'r [[Deyrnas Unedig]]. Lleolir y wlad yn ne-orllewin [[gwledydd Prydain]] gan ffinio â [[Lloegr]] i'r dwyrain, [[Môr Hafren]] a [[Môr Iwerydd]] i'r gogledd a'r gorllewin. Cymru yw [[tywysogaeth]] fwyaf y byd, ond bellach nid yw'r term "tywysogaeth" yn cael ei defnyddio'n aml i'w disgrifio. [[Cymraeg]] yw iaith frodorol y wlad ond siaredir [[Saesneg]] gan y cyfan o'i dinasyddion erbyn heddiw; gall oddeutu 19% o'i phoblogaeth siarad Cymraeg.
 
== Geirdarddiad ==
Yn wreiddiol defnyddiwyd yr enw "Cymry", ffurf luosog Cymro, i ddisgrifio'r wlad a'r bobl ynddi.<ref>{{dyf GPC |gair=Cymro |dyddiadcyrchiad=31 Gorffennaf 2016 }}</ref> Ymddengys y gair yn gyntaf mewn [[cerdd fawl]] i [[Cadwallon ap Cadfan]]<ref>[[Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig]], "CADWALLON AP CADFAN", tud. 112.</ref> sydd o bosib yn dyddio o'r 7c, a daw o'r gair [[Brythoneg]] ''combrogos'' (lluosog: ''combrogi'') sy'n golygu "cydwladwr". Mae'r elfen [[bro]] yn parhau'n air am wlad neu ardal yn yr iaith fodern. Diflanodd y ''b'' tua'r flwyddyn 600, ond mae'r ''mb'' wedi aros yn y ffurf [[Lladin|Ladin]] am y wlad, ''[[Cambria]]'', yn ogystal â'r enwau [[Cumbria]] a Cumberland yng ngogledd Lloegr.<ref name=BLJ>[[Bedwyr Lewis Jones]]. ''Enwau (Llyfrau Llafar Gwlad)'' (Llanrwst, Gwasg Carreg Gwalch, 1991), t. 4.</ref> Yn yr 16g mabwysiadwyd y sillafiad "Cymru" i ddynodi'r wlad gan neilltuo "[[Cymry]]" ar gyfer y trigolion.<ref>Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig, "CYMRU (yr enw)", tud. 239.</ref>
 
== Hanes ==
{{prif|Hanes Cymru|Cynhanes Cymru}}
 
Glaniodd [[Iŵl Cesar]] ym Mhrydain ym mis Awst 55 C.C., ond ni lwyddwyd i oresgyn Cymru (a oedd, fel gweddill Prydain, yn diriogaeth [[Celtiaid|Geltaidd]]) am fwy na chanrif wedi hynny. Roedd llwythau Celtaidd Cymru — a oedd, yn ddiwylliannol, yn debyg iawn i'w cymdogion [[Brythoniaid|Brythonaidd]] yn ne Prydain — yn cynnwys y [[Silwriaid]] yn de a'r [[Ordovices]] yn y gogledd. Fe sefydlodd y [[Ymerodraeth Rhufeinig|Rhufeinwyr]] gadwyn o amddiffynfeydd dros dde Cymru, cyn belled â [[Caerfyrddin|Chaerfyrddin]] (''Maridunum''). Mae tystiolaeth iddyn nhw fynd ymhellach i'r gorllewin a chroesi i Iwerddon. Adeiladasant 'gaer y lleng' [[Caerllion]] (''Isca''), lle mae'r [[amffitheatr]] sydd wedi goroesi orau ym Mhrydain. Roedd y Rhufeiniaid hefyd yn brysur yn y gogledd — mae hen chwedl, ''[[Breuddwyd Macsen Wledig]]'', yn dweud wrth [[Macsen Wledig]], un o ymerawdwyr olaf yr ymerodraeth yn y Gorllewin, briodi Helen ferch pennaeth Cymreig o [[Segontiwm]] ([[Caernarfon]] gyfoes). Mae'n debygol mai'r rheswm pam y gwladychwyd Cymru gan y Rhufeiniaid yw oherwydd eu hawch i fwyngloddio [[aur]], [[plwm]], [[copr]] ac [[arian]], a pheth [[sinc]].<ref name=Jones3>{{Cite book|last1=Jones |first1=Barri |last2=Mattingly |first2=David |year=1990 |contribution=The Economy |title=An Atlas of Roman Britain |publisher=Blackwell Publishers |publication-date=2007 |location=Caergrawnt |pages=179–196 |isbn=9781842170670}}</ref>
 
 
Cymysg fu ffawd y genedl yn ystod y [[Yr Ugeinfed Ganrif yng Nghymru|20fed ganrif]]. Ond er gwaethaf [[y Rhyfel Byd Cyntaf]], [[Dirwasgiad Mawr]] y [[1930au]], [[yr Ail Ryfel Byd]] a'r dirywiad ieithyddol yn y [[1970au]] a'r [[1980au]], mae Cymru heddiw'n meddu [[Cynulliad Cenedlaethol Cymru|Cynulliad Cenedlaethol]] ac ymddengys fod yr iaith [[Gymraeg]] yn wynebu dyfodol mwy gobeithiol nag a ddychmygid cenhedlaeth yn ôl er mai dim ond oddeutu 18% o'r Cymry sy'n siarad Cymraeg.
 
== Israniadau Cymru ==
{{prif|Rhanbarthau Cymru|Llywodraeth leol yng Nghymru}}
{{eginyn-adran}}
[[Delwedd:Wales Administrative 2009 v5 Welsh.png|bawd|Map Gweinyddol Cymru]]
 
== Gwleidyddiaeth ==
{{prif|Gwleidyddiaeth Cymru|Llywodraeth Cymru|Llywodraeth leol yng Nghymru}}
[[Delwedd:Arwyddlun CCC.png|bawd|chwith|Logo Cynulliad Cenedlaethol Cymru]]
[[Delwedd:Llywodraeth.jpg|bawd|chwith|Logo Llywodraeth Cynulliad Cymru]]
[[Delwedd:Wales Administrative 2009 v5 Welsh.png|bawd|Map Gweinyddol Cymru]]
 
Rheolid Cymru yn wreiddiol gan frenhinoedd neu dywysogion Cymreig annibynnol neu led-annibynnol megis [[Rhodri Mawr]], [[Llywelyn Fawr]], a'i ŵyr [[Llywelyn ein Llyw Olaf]], a fabwysiadodd y teitl [[Tywysog Cymru]] ym [[1258]]: cydnabuwyd hyn gan Frenin Lloegr ym [[1277]] yn unol â [[Cytundeb Aberconwy|Chytundeb Aberconwy]]. Ar ôl goresgyn [[Tywysogaeth Cymru|tywysogaeth Llywelyn]] gan [[Edward I o Loegr]], mynegwyd y dyhead am annibyniaeth i Gymru yn y [[14g]] gan nifer o wrthryfeloedd bychain. Y gwrthryfel mwyaf oedd gwrthryfel [[Owain Glyndŵr]] a ddechreuodd ym [[1400]]. Curodd gwŷr Glyn Dŵr lu Seisnig ger [[Pumlumon]] ym [[1401]]. Cafodd Glyn Dŵr ei gyhoeddi yn Dywysog Cymru ag edrychodd am gymorth gan y [[Ffrainc|Ffrancwyr]], ond erbyn [[1409]] roedd gafael y lluoedd Seisnig ar y wlad yn rhy gryf a dirwynodd y gwrthryfel i ben.
[[Delwedd:Geologic map Wales & SW England CY.svg|bawd|Map o ddaeareg Cymru]]
 
Roedd gweddill y [[15g]] yn bur ansefydlog hefyd. Ochrai'r rhan fwyaf o'r Cymry â phlaid y [[Lancastriaid]] yn ystod [[Rhyfeloedd y Rhosynnau]]. Uchafbwynt y rhyfeloedd hynny oedd buddugoliaeth [[Harri VII o Loegr|Harri Tudur]] ym [[Brwydr Bosworth|Mrwydr Bosworth]] yn [[1485]]; diolch i'r cymorth a gafodd gan y Cymry a heidiai i'w gefnogi pan laniodd yn Sir Benfro, trechodd Harri'r brenin [[Rhisiart III o Loegr|Rhisiart III]] a chipiodd goron Lloegr gan gychwyn [[Cyfnod y Tuduriaid yng Nghymru|cyfnod y Tuduriaid]].
[[Delwedd:Cambriae Typus NLW.jpg|bawd|250px|Map o Gymru allan o ''Ortelius: Theatrum Orbis Terrarum'' tua 1573/4.]]
[[Delwedd:Cambriae Typus (Kaerius).jpg|bawd|250px|Diweddariad 1606 o fap 1573 [[Humphrey Lhwyd]] a argraffwyd gan Cambriae Typus; gol. Peter Kaerius.]]
[[Delwedd:Geologic map Wales & SW England CY.svg|bawd|Map o ddaeareg Cymru]]
 
Crëwyd patrwm o 13 o siroedd yng Nghymru ar ôl Deddf Uno 1536: [[Sir Fôn]], [[Sir Frycheiniog]], [[Sir Gaernarfon]], [[Sir Aberteifi]], [[Sir Gaerfyrddin]], [[Sir Ddinbych]], [[Sir y Fflint]], [[Sir Forgannwg]], [[Sir Feirionnydd]], [[Sir Drefaldwyn]], [[Sir Benfro]], [[Sir Faesyfed]], a [[Sir Fynwy]]. Y rhain ydyw siroedd hanesyddol Cymru. O dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1888, crëwyd siroedd gweinyddol oedd wedi ei seilio ar y siroedd traddodiadol, ond nid oeddynt yn union yr un fath. Yn ad-drefnu llywodraeth leol [[1974]] crëwyd wyth sir gadwedig: [[Clwyd]], [[Dyfed]], [[Gwent]], [[Gwynedd]], [[Powys]], [[Morgannwg Ganol]], [[De Morgannwg]] a [[Gorllewin Morgannwg]]. Erbyn hyn y rhain yw enwau siroedd seremonïol Cymru. Yn 1996 crëwyd 22 o awdurdodau lleol i gymryd lle'r wyth sir gadwedig, a'u henwau yn cynnwys rhai o enwau'r 13 sir hanesyddol a rhai o'r wyth sir gadwedig, a'r ffiniau yn wahanol weithiau. Mae rhai o'r trefi mawrion yn awdurdodau unedol eu hunain e.e. [[Caerdydd]], [[Abertawe (sir)|Abertawe]], [[Wrecsam (sir)|Wrecsam]].
== Economi ==
{{prif|Economi Cymru}}
Mae rhannau o Gymru yn ddiwydiannol ers y 18g. Mae [[glo]], [[copr]], [[llechi]], ac [[aur]] wedi cael eu cloddio yng Nghymru. Roedd y gweithiau [[haearn]] ac [[tun|alcam]] a'r pyllau glo wedi denu miloedd o fewnfudwyr i'r wlad yn ystod y 19eg canrif, yn enwedig i gymoedd de Cymru. Bu'r mewnfudwyr hyn, y rhan fwyaf ohonynt o [[Lloegr|Loegr]] neu [[Iwerddon]], yn allweddol yn y newid iaith a sbardunwyd yn y De-ddwyrain yr adeg hon, o'r Gymraeg i'r Saesneg.
 
Mae rhannau o Gymru yn ddiwydiannol ers y 18g.
Mae [[glo]], [[copr]], [[llechi]], ac [[aur]] wedi cael eu cloddio yng Nghymru. Roedd y gweithiau [[haearn]] ac [[tun|alcam]] a'r pyllau glo wedi denu miloedd o fewnfudwyr i'r wlad yn ystod y 19eg canrif, yn enwedig i gymoedd de Cymru. Bu'r mewnfudwyr hyn, y rhan fwyaf ohonynt o [[Lloegr|Loegr]] neu [[Iwerddon]], yn allweddol yn y newid iaith a sbardunwyd yn y De-ddwyrain yr adeg hon, o'r Gymraeg i'r Saesneg.
 
== Demograffeg ==
{{prif|Demograffeg Cymru}}
Yn ôl [[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011|Cyfrifiad 2011]] yr oedd 3,063,456 o bobl yn byw yng [[Cymru|Nghymru]], sy'n rhoi dwysedd o 147.4/km².
'''Cyfrifiad 2001'''
*Poblogaeth: 2,903,085, Gwryw: 1,403,782 Benyw: 1,499,303
*amcangyfrif canol 2005 (Swyddfa Ystadegau Cenedlaethol): 2,958,000
 
=== LleDiwylliant geni ===
{{prif|Diwylliant Cymru}}
*Canran y boblogaeth ganwyd yn:
Dylanwadwyd ar '''ddiwylliant Cymru''' gan lu o bethau: cenedl, iaith, crefydd, a daearyddiaeth. Diwylliant arbennig y Cymry Cymraeg yw [[diwylliant Cymraeg]]. Mae'n rhan hanfodol o ddiwylliant Cymru ond hefyd yn rhan o hanes [[Y Wladfa]] ym Mhatagonia, a chymunedau eraill yn y byd sy'n Gymraeg eu hiaith. Nodir diwylliant traddodiadol Cymru gan etifeddiaeth y Celtiaid wedi ei chyfuno â [[Cristnogaeth|Christnogaeth]], hen chwedlau a straeon sydd wedi ymgynefino â'r llên gwerin a'r traddodiad llenyddol, a bywyd y werin yn y [[cefn gwlad]].
**Cymru: 75.39%
**Lloegr: 20.32%
**Yr Alban: 0.84%
**Gogledd Iwerddon: 0.27%
**Gweriniaeth Iwerddon: 0.44%
 
=== GrwpiauCerdd ethniga llên ===
{{prif|Cerddoriaeth Cymru|Llenyddiaeth Gymraeg|Llenyddiaeth Saesneg Cymru}}
**Croenwyn: Prydeinig: 95.99%
Mae gan gerddoriaeth Cymru hanes hir, ond ychydig iawn o wybodaeth fanwl sydd gennym cyn y 18g pan ddechreuodd hynafiaethwyr ymddiddori yn y pwnc. Cyfeirir at Gymru'n aml fel "Gwlad y Gân", yn ystrydebol braidd.
**Croenwyn: Gwyddelig: 0.61%
**Croenwyn: eraill: 1.28%
**Cymysg: croenwyn a croenddu 0.29%
**Cymysg: croenwyn ac asiaidd 0.17%
**Cymysg: eraill: 0.15%
**Asiaidd:
***Indiaidd: 0.28%
***Pacistanaidd: 0.29%
***Bangladeshaidd: 0.19%
***Asiaidd eraill: 0.12%
**Croenddu: 0.25%
**Tsieineaidd: 0.40%
**Canran y boblogaeth yn cydnabod eu hunain fel ''[[Cymry]]'': 14.39% (Doedd ffurflen y cyfrifiad ddim yn gofyn y cwestiwn hwn ac fe fu llawer o gwyno am hynny. Felly dyma'r canran o bobl a wnaeth ysgrifennu'r wybodaeth hon ar y ffurflen er nad oedd disgwyl iddynt wneud hynny.)
 
Ac eithrio llenyddiaeth glasurol, llenyddiaeth Gymraeg yw'r hynaf yn Ewrop. Mae gan y Gymraeg draddodiad cyfoethog o lenyddiaeth sy'n dyddio o'r 6g hyd heddiw. Oherwydd eu bod yn ysgrifennu mewn iaith â mwy o bobl yn ei deall, mae ysgrifennwyr llenyddiaeth Saesneg Cymru yn aml wedi llwyddo i ddenu cynulleidfaoedd llawer mwy na'u cyd-wladwyr sy'n ysgrifennu yn yr iaith Gymraeg yn unig. Dwy enghraifft adnabyddus o hyn yw'r beirdd byd-enwog [[Dylan Thomas]] ac [[R. S. Thomas]].
=== Crefyddau ===
**Cristnogaeth: 71.9%
**Bwdhaeth: 0.19%
**Hindŵaeth: 0.19%
**Iddewiaeth: 0.08%
**Islam: 0.75%
**Siciaeth: 0.07%
**Crefyddau eraill: 0.24%
**Dim crefydd: 18.54%
**Ddim yn datgan: 8.06%
 
=== Oed y boblogaethChwaraeon ===
{{prif|Chwaraeon yng Nghymru}}
**0-4: 167,903
Dywedir yn aml taw [[Rygbi'r undeb yng Nghymru|rygbi'r undeb]] yw mabolgamp genedlaethol Cymru, er mae [[Pêl-droed yng Nghymru|pêl-droed]] yn denu mwy o wylwyr i'r maes. Bu'r Cymry hefyd yn dangos eu medr yn [[snwcer]], [[dartiau]], [[golff]], [[paffio]], ac [[athletau]]. Ymhlith yr hen chwaraeon bu [[cnapan]], [[bando]], pêl-droed traddodiadol, a chwarae pêl.
**5-7: 108,149
**8-9: 77,176
**10-14: 195,976
**15: 37,951
**16-17: 75,234
**18-19: 71,519
**20-24: 169,493
**25-29: 166,348
**30-44: 605,962
**45-59: 569,676
**60-64: 152,924
**65-74: 264,191
**75-84: 182,202
**85-89: 38,977
**90+: 19,404
=== Gwybodaeth o'r Gymraeg ===
*Canran y boblogaeth 3 blwydd oed neu hŷn:
** yn deall Cymraeg yn unig: 4.93%
** yn siarad Cymraeg, ond ddim yn ysgrifennu na darllen Cymraeg: 2.83%
** yn siarad a darllen Cymraeg, ond ddim yn ysgrifennu Cymraeg: 1.37%
** yn siarad, darllen, ac ysgrifennu Cymraeg: 16.32%
** gyda rhyw gyfuniad o'r sgiliau hyn: 2.98%
** heb wybodaeth o'r iaith Gymraeg: 71.57%
<ref>[[Cyfrifiad]] [[2001]], tabl KS25 [http://%20%20Adroddiad%20ar%20yr%20iaith%20Gymraeg%20Cyfrifiad%202001,%20y%20Swyddfa%20Ystadegau%20Gwladol http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/census-2001-report-on-the-welsh-language/report-on-the-welsh-language/adroddiad-ar-yr-iaith-gymraeg.pdf]</ref>
 
=== DiwylliantCoginiaeth ===
{{prif|DiwylliantCoginiaeth Cymru}}
Mae bwydydd Cymreig yn cynnwys [[Cawl Cymreig|cawl]], [[teisen gri]], [[bara lawr]], [[bara brith]], [[selsig Morgannwg]], a ''[[Welsh rarebit]]''.
{{eginyn-adran}}
 
== ArwyddluniauSymbolau Cenedlaetholcenedlaethol ==
Mae'n debyg taw'r [[Y Ddraig Goch|Ddraig Goch]], sy'n ymddangos ar y [[Baner Cymru|faner genedlaethol]], yw symbol amlycaf Cymru. Ceir hefyd y [[Cenhinen Bedr|genhinen Bedr]] a'r [[Cenhinen|genhinen]]. "[[Hen Wlad fy Nhadau]]" yw'r [[anthem genedlaethol]].
 
== Gweler hefyd ==
Defnyddir pob un o'r canlynol fel arwyddluniau swyddogol neu answyddogol o'r genedl Gymreig:
{{Porth|Cymru}}
*[[Baner Cymru]] (Y Ddraig Goch)
*[[Y Ddraig Goch]]
*[[Cenhinen]]
*[[Cenhinen Bedr]]
*[[Baner Dewi Sant]]
*[[Rhestr baneri Cymru]]
 
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
 
== CysylltiadDolenni allanol ==
{{Wiciadur|{{PAGENAME}}}}
*[http://www.cymru.gov.uk/ Cynulliad Cenedlaethol Cymru]
 
== Gweler hefyd ==
* [[Rhestr o gerrig milltir pwysig yng ngwleidyddiaeth Cymru]]
 
{{Porth|Cymru}}
{{Cymru}}
{{Celtaidd}}
{{Siroedd Cymru}}
{{Y Deyrnas Unedig}}
 
{{Wiciadur|{{PAGENAME}}}}
 
[[Categori:Cymru| ]]
[[Categori:Gwledydd Celtaidd]]
[[Categori:Gwledydd Ewrop]]
[[Categori:Y Deyrnas Unedig]]
65,350

golygiad