Y gwahaniaeth rhwng diwygiadau o "Lladin Llafar"

Ychwanegwyd 29 beit ,  12 o flynyddoedd yn ôl
B
robot yn ychwanegu: af:Vulgêrlatyn; cosmetic changes
B (robot yn ychwanegu: af:Vulgêrlatyn; cosmetic changes)
Roedd Lladin Llafar yn wahanol i [[Lladin Clasurol|Ladin Clasurol]] yn ei hynganiad, geirfa a [[gramadeg Lladin|gramadeg]]. Nid oedd Lladin Llafar yn iaith ysgrifennedig felly mae'n rhaid i ieithyddion droi at ddulliau anuniongyrchol o'i hastudio.
 
== Hanes ==
Gan nad ysgrifennwyd iaith feunyddiol siaradwyr Lladin, gellir astudio Lladin Llafar drwy ddulliau anuniongyrchol yn unig. Daw gwybodaeth am Ladin Llafar o dair prif ffynhonnell: yn gyntaf mae’r dull cymharu sy’n ail-greu ffurfiau cynnar yr ieithoedd Romáwns, ac yn nodi lle wahaniaethent o [[Lladin Clasurol|Ladin Clasurol]]; yn ail, mae yna nifer o destunau gramadeg o’r cyfnod Lladin hwyr sy’n collfarnu’r “camgymeriadau” ieithyddol a wnaethpwyd gan siaradwyr Lladin sy’n rhoi syniad i ieithyddion o sut y siaradwyd Lladin gan y werin-bobl; yn drydydd, mae’r enghreifftiau o iaith ddi-glasurol a ddefnyddiwyd yn rhai testunau Lladin hwyr yn datgelu manylion am iaith lafar yr awdur. <ref>Charles H. Grandgent, [http://books.google.com/books?id=_OzEl6nLsGIC&pg=PA5&lpg=PR4 ''An Introduction to Vulgar Latin''] (Heath & Co., 1907)</ref>
 
Am nifer o ganrifoedd ar ôl cwymp yr [[Ymerodraeth Rufeinig]] yn y gorllewin, parhaodd Lladin Llafar i gydfodoli gyda ffurf ysgrifennedig o Ladin hwyr, [[Lladin Canol]], oherwydd pan ysgrifennai ysgolheigion, ceisient ysgrifennu gyda gramadeg a sillafu “cywir” ac felly efelychent arferion [[Lladin Clasurol]]. Defnyddiwyd ffurf “rewadwy” yr iaith Ladin fel iaith ysgolheictod drwy gydol y [[Canol Oesoedd]] hyd y [[Dadeni]].
 
Datblygodd Lladin Llafar yn wahanol yng ngwahanol tirgiogaethau'r [[Ymerodraeth Rufeinig]], gan ddatblygu’n raddol i mewn i [[Ffrangeg]], [[Catalaneg]], [[Eidaleg]], [[Sbaeneg]], [[Portiwgaleg]], a dwsinau o ieithoedd eraill. <ref>[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90057 Ethologue Latin Family]</ref> Er taw Lladin oedd yr iaith swyddogol yn y ardaloedd hyn, fe siaradwyd Lladin Llafar gan y werin-bobl nes i’r ffurfiau lleol newydd ymrannu’n ddigonol o Ladin gan ddod i’r golwg fel ieithoedd ar wahân. Serch y gwahaniaeth cynyddol rhwng Lladin Llafar ac ysgrifennedig, nid oedd y tafodieithoedd yn annealladwy o’i gilydd nes yr [[8fed ganrif]].
 
Fe wyddwn fod y tafodieithoedd Lladin yn hollol annealladwy o’i gilydd erbyn y [[9fed ganrif]]. Isod gweler llw o [[842]] a ysgrifennwyd yn Lladin hollol wahanol i'r iaith glasurol:
 
<blockquote>
</blockquote>
 
== Gramadeg ==
=== Y Fannod Romáwns ===
 
=== Colli'r cenedl niwtral ===
Disodlwyd tair [[cenedl enwau|cenedl ramadegol]] [[Lladin Clasurol]] gan system ddwy-genedl yn y rhan fwyaf o'r [[Ieithoedd Romáwns]]. Yn Lladin mae cenedl yn fater o [[ffurfdro]], e.e mae yna wahanol patrymau gogwyddo a gyfeillechir gyda'r gwrywaidd, benywaidd a'r niwtral. Mae cenedl hefyd yn fater o gytundeb, e.e mae'n rhaid i ansoddeiriau gytuno gyda'r enwau yn ôl cenedl (yn ogystal â [[rhif gramadegol|rhif]] a [[cyflwr gramadegol|chyflwr]]).
 
Arweinodd colled y cytseiniaid olaf at ail-ddadansoddiad o'r system genedl. Er enghraifft yn Lladin Clasurol, gwahaniaethai'r terfyniadau ''-us'' ac ''-um'' rhwng y gwrywaidd a'r niwtral yn yr ail ogwyddiad; gyda'r ''-s'' a ''-m'' wedi diflannu, ymunodd y niwtral gyda'r gwrywaidd. Dyma broses sydd yn gyflawn yn yr ieithoedd Romáwns. Cafodd rhai enwau niwtral yn y lluosog fel ''gaudia'', "llonder", eu hail-ddadansoddi fel enwau benywaidd unigol. Cafodd y rhan fwyaf o enwau niwtral eu hymrwymo i mewn i'r genedl wrywaidd oherwydd y newidiadau seiniol a wanhaodd ddiwedd geiriau.
 
=== Colli'r cyflyrau ===
{| font="Arial Unicode MS" align="right" style="margin: 2px; margin-left: 12px;"
! Lladin Clasurol
|Abladol:||''aqua''
|}
Oherwydd y newidiadau seiniol a ddigwyddai yn Lladin Llafar, fe ddeath yn galetach i gadw’r system o [[cyflwr gramadegol|gyflyrau]] enwol. Oherwydd colled yr /m/ ar ddiwedd geiriau, colled yr hyd ffonemig llafariad, a’r æ yn newid o /ai/ i /ɛ/ , daeth y [[gogwyddiad Lladin|gogwyddiad cyntaf]] yn ddi-ddefnydd. Dengys y tabl ar y dde yr effaith a gafodd y newidiadau seiniol ar enwau'r gogwyddiad cyntaf. Oherwydd newiadau seiniol eraill tebyg a wanhaodd ddiwedd geiriau, fe gollwyd cyflyrau mewn grwpiau [[gogwyddiad Lladin|gogwyddo]] eraill hefyd gan symud morffoleg enwol Lladin o fod yn [[iaith synthetig|synthetig]] i [[iaith analytig|ddadelfennol]].
 
Fe ddiflannodd y cyflyrau yn raddol. Cadwai [[Hen Ffrangeg]] wahaniaeth rhwng y [[cyflwr goddrychol]] a’r [[cyflwr gwrthrychol]] (cas-sujet/cas-régime) a ddiflannodd yn y [[12fed ganrif]]. Ceidw Rwmaneg [[cyflwr genidol|gyflwr genidol]] a [[cyflwr derbynniol|chyflwr derbynniol]] o hyd yn ogystal ag olion o [[cyflwr cyfarchol|gyflwr cyfarchol]].
 
Fe farciwyd y gwahaniaeth rhwng ungiol a lluosog mewn dwy ffordd yn yr [[ieithoedd Romáwns]]. I ogledd a gorllewin y [[Llinell La Spezia-Rimini]] sy’n rhedeg drwy ogledd yr Eidal, fe wahaniaethwyd yr unigol o’r lluosog gan –s ar ddiwedd y gair, a oedd yn bresennol yn ffurfiau lluosog benywaidd a gwrywaidd yr hen [[cyflwr gwrthrychol|gyflwr gwrthyrchol]] ym mhob dosbarth [[gogwyddiad Lladin|gogwyddiad]]. I dde a dwyrain y [[Llinell La Spezia-Rimini]], fe farciwyd y gwahaniaeth gan newidiadau llafarol ar ddiwedd enwau, fel sy’n digwydd mewn [[Eidaleg]] a [[Rwmaneg]] fodern. Mae’r newidiadau llafarol yn cadw a chyffredinoli gwahaniaethau a farciwyd ar enwau lluosog yn y [[cyflwr goddrychol|goddrychol]] yn y [[gogwyddiad Lladin|gogwyddiad cyntaf]] a’r [[gogwyddiad Lladin|ail ogwyddiad]].
 
=== Lluosi arddodiaid ===
Wrth i’r cyflyrau wanhau yn Lladin, roedd yn rhaid i arddodiaid gael eu creu i osgoi amwysedd annerbyniol. Cafodd nifer o arddodiaid newydd eu hadeiladu gan roi hen arddodiaid at ei gilydd. Mae’r [[Ieithoedd Romáwns]] yn llawn geirynnau gramadegol a grëwyd fel hyn; Sbaeneg “donde”, “ble”, o’r Lladin "de" + "unde", neu’r Ffrangeg "dès", "ers", o’r Lladin "de" + "ex" . Daw "depués" yn Sbaeneg a "deopis" yn Bortiwgaleg o "de" + "ex" + "post". Mae rhai o’r cyfansoddion newydd hyn yn ymddangos mewn testunau llenyddol yn ystod yr Ymerodraeth Hwyr; mae Ffrangeg "dehors", Sbaeneg "de fuera" a Phortiwgaleg "de fora" ("tu fas") i gyd yn cynrychioli "de" + "foris", ac fe welwn [[Jerome]] yn ysgrifennu "''stulti, nonne qui fecit, quod '''de foris''' est, etiam id, quod de intus est fecit?''" yn y Beibl.
 
Tra gollai Lladin ei chyflyrau, dechreuodd arddodiaid lenwi’r bylchau. Er enghraifft yn Lladin Llafar, fe ddefnyddiwyd yr arddodiad "ad" gyda’r cyflwr gwrthrychol i wneud i fynny am y cyflwr derbynniol gwan:
:''Marcus dat librum ad patrem.'' "Rhôdd Marcus lyfr i’w dad"
 
Weithiau, disodlwyd y cyflwr genidol gwan gyda’r arddodiad "de" gyda’r abladol:
 
'''Lladin Clasurol:'''
:''Marcus mihi dat librum de patre.'' "Rhôdd Marcus lyfr ei dad imi"
 
=== Berfau ===
Effeithiwyd y ffurfiau berfol llawer yn llai gan y colledion ffonetig a erydodd y system o [[cyflwr gramadegol|gyflyrau enwol]]; yn wir, ymddengys berfau Sbaeneg neu Bortiwgaleg (a nifer o ieithoedd Romáwns) yn debyg iawn i’w ffurfiau hynafol Lladin o hyd. Un rheswm am hyn oedd yr aceniad cryf a ddatblygodd yn Lladin Llafar a roddodd bwyslais ar sillafau gwahanol yn y ffurfiau rhediedig. Felly, parhaodd y ffurfiau i esblygu’n ffonetig, ond ni erydodd y gwahaniaethau rhwng y ffurfiau rhediedig.
 
Ffurfiwyd [[modd amodol]] (a wahaniaethai o'r modd dibynnol traddodiadol) yn yr un ffordd (amhenodol + ffurf rhediedig o ''habere'').
 
== Geirfa ==
 
== Cyfeiriadau ==
<references/>
 
[[Categori:Ieithoedd Romáwns]]
 
[[af:Vulgêrlatyn]]
[[an:Latín bulgar]]
[[bg:Простонароден латински език]]
56,835

golygiad