Y gwahaniaeth rhwng diwygiadau o "Eryri"

Ychwanegwyd 14 beit ,  2 flynedd yn ôl
dim crynodeb golygu
(→‎Cyfeiriadau: Manion cyffredinol / cyfieithu gan fwyaf using AWB)
[[Image:Snowdon massif.jpg|bawd|250px|"Yr Wyddfa a'i chriw" o gopa'r Glyder Fawr. Lliwedd ar y chwith, copa'r Wyddfa ar y dde, Garnedd Ugain ar y dde eithaf.]]
 
Rhanbarth o ogledd [[Cymru]] yw '''Eryri'''. Mae'n gartref i fynyddoedd uchaf Cymru. Yn draddodiadol defnyddir yr enw am fynyddoedd [[Arfon]], gyda'r [[Wyddfa]] fel canolbwynt, ac yn cynnwys [[Glyderau]], y [[Carneddau]], [[Crib Nantlle]], [[Moel Hebog]] a [[Moel Siabod]]. Ers ffurfio [[Parc Cenedlaethol Eryri]], sy'n cynnwys ardaloedd tu allan i'r Eryri draddodiadol, er enghraifft ym [[Meirionnydd]], mae tuedd wedi bod gan rai, yn enwedig o'r tu allan i Gymru, i gyfeirio at y cyfan o ardal y Parc fel "Eryri" ond mae'r Parc Cenedlaethol dros ddwywaith mwy ei faint na'r Eryri go iawn. Ffiniau'r Eryri draddodiadol, yn fras, yw'r briffordd [[A487]] o [[Caernarfon|Gaernarfon]] trwy [[Porthmadog|Borthmadog]] cyn belled a [[Maentwrog]] yn y gorllewin a'r de, y briffordd [[A470]] ymlaen i [[Betws y Coed|Fetws y Coed]] yn y de-ddwyrain ac [[Afon Conwy]] yn y dwyrain.
 
==Yr enw==
[[Delwedd:Tryfan.jpg|bawd|chwith|Tryfan]]
 
Mae'n gred boblogaidd fod yr enw '''Eryri''' yn golygu '"Gwlad yr Eryrod",' ond mae [[Ifor Williams]] wedi profi mai '"Ucheldir'" yw'r ystyr. '"Eryrod'" yw lluosog arferol y gair '"eryr'"; ni cheir enghraifft o'r ffurf 'eryri' am '"eryrod".' Mae [[eryr]] ac Eryri yn tarddu o'r un gwreiddyn ieithyddol, serch hynny. O'r gwreiddyn [[Indo-Ewropeaidd]] ''-er''/''-or'' ('"codi'") y daw'r gair Cymraeg ''eryr'' a'r gair [[Groeg (iaith)|Groeg]] ''oros'' ('"mynydd'). Ceir enghraifft o'r gair ''eryr'' yn [[Llyfr Du Caerfyrddin]] yn yr ystyr '"glan (afon neu fôr).'", Codiad tir yw '"eryr(i)'" felly, '"tir uchel' neu 'ucheldir'".<ref>Ifor Williams, ''Enwau lleoedd'' (Lerpwl, 1945), t. 18.</ref>
 
Dros y canrifoedd mae sawl bardd a llenor wedi mabwysiadu [[enw barddol]] sy'n cynnwys y gair Eryri. Yr enghraifft gynharaf yw'r bardd canoloesol [[Rhys Goch Eryri]] (fl. 1385 - 14481385–1448), a oedd yn frodor o ardal [[Beddgelert]]. Yn ddiweddarach cafwyd [[Dafydd Ddu Eryri]] (1759-18221759–1822) yn arddel yr enw.
 
Er nad felly y tarddodd yr enw, mae traddodiad a sylwadau gan deithwyr yn awgrymu yr arferai yr [[Eryr Aur]] nythu yn Eryri, efallai hyd y [[18g]].
Canolbwynt Eryri yw copa'r Wyddfa. O'i gwmpas mae chwe chefnen hir. Nodweddir y llethrau sy'n wynebu'r gogledd a'r dwyrain gan glogwynau syrth ond mae'r llethrau sy'n wynebu'r de a'r gorllewin yn tueddu i fod yn llai syrth a chreigiog ac yn fwy agored a glaswelltog. Rhwng y cefnennau mae cymoedd wedi eu llunio yn ystod [[Oes yr Iâ]], rhai ohonynt â llynnoedd ynddynt. Yr uchaf o'r mynyddoedd yw'r [[Yr Wyddfa|Wyddfa]] (1,085m); ymhlith y copaon o'i chwmpas mae [[Carnedd Ugain]] (1,065 m), [[Crib Goch]] (923 m), [[Y Lliwedd]] (898 m) a'r [[Yr Aran|Aran]] (747 m).
 
I'r gogledd-ddwyrain o'r Wyddfa, tu draw i [[Bwlch Llanberis|Fwlch Llanberis]], mae mynyddoedd y [[Glyderau]]; y prif gopaon yma yw'r [[Glyder Fach]] (994m994 m), [[Glyder Fawr]] (999 m) a [[Tryfan]] (915m). I'r gogledd o'r Glyderau, tu draw i [[Llyn Ogwen|Lyn Ogwen]] a [[Nant Ffrancon]] mae prif gadwyn y [[Carneddau]] yn ymestyn tua'r gogledd-ddwyrain, gan orffen nepell o'r môr uwchben [[Abergwyngregyn]]. Y prif gopaon yn y Carneddau yw [[Carnedd Llywelyn]] (1,064m064 m), [[Carnedd Dafydd]] (1,044m044 m) a [[Pen yr Ole Wen]] (978m978 m).
 
[[Delwedd:LlydawAndGlaslyn.JPG|bawd|chwith|250px|Llyn Glaslyn o'r Wyddfa, gyda [[Llyn Llydaw]] yn y cefndir.]]
[[Delwedd:Wales Llanberis castle 1.jpg|bawd|250px|de|Roedd Castell Dolbadarn yn gwarchod un o'r mynedfeydd i galon Eryri.]]
 
"Cadernid Eryri" oedd calon [[teyrnas Gwynedd]]. Yn [[1230]] mabwysiadodd [[Llywelyn Fawr]] y teitl '"Tywysog Gwynedd ac Arglwydd Eryri'" (''Princeps Northwallie et Dominus Snowdonia'') a defnyddiwyd teitl cyffelyb gan [[Llywelyn Ein Llyw Olaf]] yn [[1258]]. Codwyd cestyll oddi amgylch Eryri gan y tywysogion, yn [[Dolwyddelan|Nolwyddelan]], [[Cricieth]] a [[Dolbadarn]].
 
Yn niogelwch y mynyddoedd megid gwartheg y tywysogion mewn porfeydd brenhinol arbennig (''vaccarii'') er mwyn cael stôr o gig i'r fyddin pan fo rhaid. Ceir un o'r cyfeiriadau cynharaf at Eryri ym marddoniaeth Gymraeg yn y cyd-destun hyn, ym marwnad y bardd [[Meilyr Brydydd]] i [[Gruffudd ap Cynan]]: '"Dybu brenin Lloegr yn lluyddawg, / Cyd doeth ef nid aeth yn warthegawg; / Ni yn '''Eryri''' yn rheïawg, / Ni thorres i bawr a fu breiddiawg.'" (''Daeth Brenin Lloegr yn fyddinog,'' / ''Er iddo ddod nid aeth ag anrhaith wartheg;'' / ''[Yr oeddem] ni yn Eryri yn oludog,'' / ''Ni thorrodd [Brenin Lloegr] i mewn i borfa a fu'n llawn preiddiau''.)<ref>J.E. Caerwyn Williams (gol.), ''Gwaith Meilyr Brydydd a'i ddisgynyddion'' (Caerdydd, 1994). Tud. 77/79.</ref>.
 
Ar ôl cwymp y tywysogion parhaodd enw a thraddodiadau Eryri yn fyw dros y canrifoedd.
132

golygiad