David Evans (Dewi Dawel)

teiliwr, tafarnwr, bardd, etc.

Roedd David Evans (Dewi Dawel) (16 Medi, 1814 -27 Awst, 1871) yn deiliwr, tafarnwr, bardd a chasglwr trethi Cymreig.[1]

David Evans
Portrait of David Evans 'Dewi Dawel' (4674375).jpg
Ganwyd16 Medi 1814 Edit this on Wikidata
Llanfynydd Edit this on Wikidata
Bu farw20 Rhagfyr 1891 Edit this on Wikidata
Cwm-du Edit this on Wikidata
DinasyddiaethBaner Cymru Cymru
GalwedigaethTeiliwr, tafarnwr, bardd Edit this on Wikidata

CefndirGolygu

Ganwyd Dewi Dawel yn y Gefnffordd, Penygarn, plwyf Llanfynydd, Sir Gaerfyrddin yn blentyn i Thomas Evans, teiliwr. Bu farw ei dad trwy foddi yn yr afon Cothi.

GyrfaGolygu

Dilynodd yn ôl traed ei dad, gan ddechrau gweithio fel teiliwr yn gweithio o ddrws i ddrws. Wedi cael llwyddiant yn y fenter agorodd gweithdy teilwra, siop a thŷ tafarn, Y Cwm Du Inn. Yn ychwanegol i'w busnesau bu hefyd yn gweithio fel casglwr trethi ac fel clerc i bwyllgor yr ysgolion lleol.

Gyrfa lenyddolGolygu

Meistrolodd reolau cerdd dafod gan fabwysiadu'r enw barddol "Dewi Dawel" bu'n cystadlu a beirniadu mewn eisteddfodau a chyrddau llenyddol yn yr ardal. Bu hefyd yn cystadlu ar ysgrifennu traethodau. Enillodd yn eisteddfod Llandeilo gyda thraethawd "Dyletswyddau rhieni i roi addysg dda i'w merched", syniad a oedd braidd yn ddieithr yn y cyfnod hwnnw. Argraffwyd y traethawd yn ddiweddarach.

Roedd Dewi Dawel yn aelod o enwad yr Undodiaid, a byddai yn cerdded y 9 milltir o'i dŷ i'r capel undodaidd agosaf ger Llandeilo. Byddai'n cyfrannu'n aml i golofn farddonol cylchgrawn ei enwad Yr Ymofynydd. Un o'i gerddi mwyaf nodedig i'w gyhoeddi yn y cylchgrawn oedd Addysgiaeth yng Nghymru, sef ei ymateb i Frad y Llyfrau Gleision. Roedd mor siomedig ag eraill yng Nghymru am gynnwys yr adroddiad. Roedd o hefyd yn siomedig efo ymateb y mwyafrif i'r adroddiad. Roedd yn ymwybodol bod diffygion yn narpariaeth addysg yng Nghymru ac yn credu bod y cyfle i gael trafodaeth am addysg wedi ei golli trwy droi'r ymateb yn un Capel yn erbyn Eglwys.[2]

Dyma'r gerdd:[3]

Yn ogystal â bod yn fardd roedd Dewi Dawel yn gerddor hefyd. Chwaraeai nifer o offerynnau a fu'n sarsiant band feistr ar seindorf bres fach oedd yn gysylltiedig â chatrawd gwirfoddolwyr y cylch. Dewi a'i feibion oedd bron y cyfan o aelodau'r band.[2]

Mae llawer o'i waith wedi ei gadw gan y Llyfrgell Genedlaethol.[4]

TeuluGolygu

Priododd Mary Davies, Maes yr Haidd, Llanfynydd ym 1837 a bu iddynt ddeg o blant. Bu dau o'i feibion yn ysgolfeistri Thomas Morgan Evans (1838-92) yng Nghwmdu a Dafydd Evans (1842-93) yn Nhalyllychau. Mab arall iddo oedd y bardd Gwilym Caradog, William Caradog Evans (1848-78).[5]

MarwolaethGolygu

Bu farw yn ei gartref, Tafarn Cwm-du yn 77 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent y Plwyf, Llanfynydd.[6]

CyfeiriadauGolygu

  1. "EVANS, DAVID ('Dewi Dawel'; 1814 - 1891), teiliwr, tafarnwr, bardd, etc. | Y Bywgraffiadur Cymreig". bywgraffiadur.cymru. Cyrchwyd 2019-11-09.
  2. 2.0 2.1 "Dewi Dawel". Yr Ymofynydd 51: 70. Mawrth 1892. https://cylchgronau.llyfrgell.cymru/view/2555083/2568603/23#?xywh=-24%2C-185%2C2013%2C1785.
  3. "Addysgiaeth yng Nghymru". Yr Ymofynydd 51: 119. Mai 1849. https://cylchgronau.llyfrgell.cymru/view/2555083/2555710/24#?xywh=-347%2C-74%2C3679%2C2392. Adalwyd 9 Tachwedd 2019.
  4. "Llawysgrifau Dewi Dawel, - Llyfrgell Genedlaethol Cymru Archifau a Llawysgrifau". archives.library.wales. Cyrchwyd 2019-11-09.
  5. "BBC - De Orllewin - Teilwriaid Bro'r Lloffwr". www.bbc.co.uk. Cyrchwyd 2019-11-09.
  6. "CWMDU TALLEY - Seren Cymru". William Morgan Evans. 1892-02-26. Cyrchwyd 2019-11-09.