Agor y brif ddewislen

Ffordd o sillafu'r iaith Gernyweg yw'r Ffurf Ysgrifenedig Safonol (Cernyweg: Furv Skrifys Savonek), a grëwyd er mwyn "darparu orgraff dderbyniol, gynhwysol a niwtral i gyrff cyhoeddus a'r system addysg".[1] Roedd hyn yn ganlyniad i broses a gychwynnwyd drwy greu corff cyhoeddus Partneriaeth yr Iaith Gernyweg, a welai angen cytuno ar un dull sillafu safonol er mwyn rhoi terfyn ar anghytundeb y gorffennol ynglŷn â'r orgraff, sicrhau cyllid oddi wrth y llywodraeth a chynyddu defnydd y Gernyweg yng Nghernyw.

Cytunwyd ar y ffurf newydd fis Mai 2008 ar ôl dwy flynedd o drafod ac roedd wedi'i dylanwadu gan y systemau sillafau blaenorol. Roedd y bwrdd trafod yn cynnwys aelodau o bob prif gymdeithas iaith Gernyweg: Kesva an Taves Kernewek, Kowethas an Yeth Kernewek, Agan Tavas a Cussel an Tavas Kernuak, ac fe dderbyniodd fewnbwn gan arbenigwyr ac academyddion o Ewrop a'r Unol Daleithiau. Golygai'r cytundeb i'r Gernyweg gael ei derbyn a'i hariannu'n swyddogol, gyda chefnogaeth oddi wrth llywodraeth y DU a'r Undeb Ewropeaidd[2]

Ym Mehefin 2009, pleidleisiodd Gorsedd Cernyw â mwyafrif mawr dros dderbyn y Ffurf Ysgrifenedig Safonol.[3]

Yn 2013 adolygwyd y Ffurf er mwyn dod o hyd i broblemau â'r orgraff. Yn sgil hyn, gwnaethpwyd ambell newid er mwyn ei gwneud yn haws i ddysgwyr ac i leihau'r gwahaniaethau sillafu rhwng y tafodieithoedd.[4]

Cynnwys

OrgraffGolygu

Mae'r Ffurf Ysgrifenedig Safonol yn cydnabod Cernyweg Canol Adfywiedig (CCA), Cernyweg Tuduraidd (CT) a Chernyweg Diweddar Adfywiedig (CDA) fel amrywiadau cyfartal ac yn seilio'i system arnynt. Mae'r Fanyleb wreiddiol yn 2008 yn datgan bod "yr orgraff ar y cyfan yn tueddu at sylfaen Gernyweg Canol, oherwydd y gellir casglu ynganiad cywir yn CDA a CT o edrych ar ffurf CCA mewn llawer o achosion, ond nid y ffordd arall".[5]

UnseiniauGolygu

Mae llafariaid diacen yn fyr bob tro. Mae llafariaid acennog mewn unseiniau yn hir o flaen cytsain sengl neu ddim cytsain o gwbl, e.e. gwag CCA [gwaːg], CDA [gwæːg] ('gwag'), lo CCA [lɔː], CDA [loː] ('llwy'), ac yn fyr o flaen cystain ddwbl neu glwstwr o gytseiniaid, e.e. ass CCA [as], CDA [æs] ('am'); hons CCA [hɔns], CDA [hɔnz] ('hwnt'). Ceir eithriadau, er enghraifft, mae llafariad hir o flaen st, e.g. lost CCA [lɔːst], CDA [loːst] ('cynffon'), a hefyd o flaen sk a sp yn CCA, e.e. Pask [paːsk] ('Pasg'). Mae llafariaid acennog mewn lluosilliau yn fyr heblaw gan siaradwyr CCA, a all ynganu cytseiniaid yn hir o flaen cysteiniaid sengl a st (a, gan rai, sk a sp), e.e. gwagen RMC [gwa(ː)gɛn], RLC [gwægɐn] ('bwlch').

Llythyren CCA CT & CDA
Ber Hir Ber Hir
a [a] [aː] [æ]1 [æː]
e [ɛ] [ɛː] [ɛ]1 [eː]
eu [œ]2 [øː]3 [ɛ] [eː]
i [i] [iː] [ɪ] [iː]4
o5 [ɔ], [ɤ] [ɔː] [ɔ]1, [ɤ]1 [oː]
oa6 - - - [ɒː]
oo7 - [oː] - [oː], [uː]8
ou [u] [uː] [ʊ]1 [uː]
u [ʏ]9 [yː] [ɪ]10 [iː]10
y11 [ɪ] [ɪː] [ɪ] [iː]

^1 Gellir ei gwanhau i [ɐ] yn ddiacen, a oedd yn [ə] yn y Fanyleb wreiddiol [5] ond yn [ɐ] yn y geiriadur ar-lein diweddaraf.[6]

^2 [ɛ] anghrwn yn ddiacen

^3 Rhoddir [œ] yn y Fanyleb wreiddiol[5] ond ceir [øː] yn y geiriadur ar-lein diweddaraf.[7]

^4 Yngenir fel [əɪ] yn CDA mewn silliau agored acennog, ac felly fe'i hysgrifennir â'r llythyrennau amrywio ei.

^5 Gall gynrychioli [ɔ], y ffurf fer ar o hir [ɔː/oː], neu [ɤ], ffurf fer oo hir [oː/uː]. Pan fydd yn cynrychioli [ɤ], mae Adolygiad 2013 yn awgrymu y gellid ysgrifennu o fel ò er eglurder mewn "geiriaduron a deunydd dysgu".[8]

^6 Defnyddir fel llythyrennau amrywio gan siaradwyr CDA mewn ambell air pan fydd siaradwyr CCA a CT yn defnyddio a hir, sef CCA [aː] a CT [æː]. Ar ôl Adolygiad 2013, ceir yn y geiriau boas ('bod'), broas ('mawr'), doas ('dod'), moas ('mynd') a geiriau sy'n tarddu ohonynt.[8]

^7 Fe'i defnyddir pan fydd Cernyweg Cyffreddin (CC) yn ysgrifennu oe yr un pryd ag y bydd CDA yn defnyddio'r sain [uː]. Felly, nid yw oo yn cyfateb i oe CC bob tro, e.e. FfYS loor, CC loer ('lleuad') [loːr], ond FfYS hwor [ʍɔːr], CC hwoer [ʍoːr] ('chwaer'). Mae hyn oherwydd bod tystiolaeth i'r ail grŵp o eiriau ddatblygu'n wahanol yn ffonolegol i'r grŵp cyntaf ag oe.[8]

^8 Dim ond [uː] yn CDA.

^9 Rhoddir [y] yn y Fanyleb wreiddiol[5] ond ceir [ʏ] yn y geiriadur ar-lein diweddaraf.[7] Wedi'i gwanhau i [ɪ] yn ddiacen.

^10 Mae'n cael ei gwanhau i [ɪʊ] o flaen gh neu yn ddiacen ar ddiwedd gair. Mewn ychydig o eiriau, gall u gynrychlioli [ʊ] yn fer neu [uː] neu [ɪʊ] yn hir yn CT a CDA. Argymell Adolygiad 2013 y gellid sillafu'r rhain fel ù fer ac û hir mewn "geiriaduron a deunydd dysgu".[8]

^11 Gallant gael eu hynganu'n [ɛ, eː] ac felly eu sillafu'n e yn CT a CDA.

DeuseiniaidGolygu

Llythyren CCA CT CDA
aw [aʊ] [æʊ]1
ay [aɪ] [əɪ], [ɛː]
ei2 - [əɪ]
ew [ɛʊ]
ey [ɛɪ] [əɪ]
iw [iʊ] [ɪʊ]
ow [ɔʊ] [ɔʊ], [uː]3
oy [ɔɪ]4
uw [ʏʊ]5 [ɪʊ]
yw [ɪʊ] [ɛʊ]6

^1 Mae geiriau benthyg sy'n cael eu sillafu ag aw yn gallu cael eu hynganu'n [ɒ(ː)] yn CT a CDA.

^2 Defnyddir fel llythyrennau amrywio yn CDA pan fydd i yn cael ei deuseinoli i [əɪ] mew silliau agored acennog.

^3 Ceir ar ddiwedd sillaf o flaen llafariad sy'n cychwyn sillaf newydd.

^4 Bydd ychydig o unseiniau'n cadw'r ynganiad mwy ceidwadol [ʊɪ] yn CDA, e.e. moy [mʊɪ] ('mwy'), oy [ʊɪ] ('wy').

^5 Rhoddir [yʊ] yn y Fanyleb wreiddiol[5] ond ceir [ʏʊ] yn y geiriadur ar-lein diweddaraf.[9]

^6 Gall ddefnyddio'r llythyrennau amrywio ew yn lle yw er mwn cynrychioli'r ynganiad [ɛʊ].

CytseiniaidGolygu

Llythyren CCA CT CDA
b [b]
c [s]
cch [tʃː] [tʃ]
ch [tʃ]
ck1 [kː], [k] [k]
cy2 [sj] [ʃ(j)]
d [d]
dh [ð] [ð], [θ]3 [ð]
f [f] [f], [v]4
ff [fː] [f]
g [ɡ]
gh [x] [h]
ggh [xː] [h]
h [h]
hw [ʍ]
j [ʤ]
k [k]
kk [kː] [k]
ks [ks], [gz]
l [l]
ll [lː] [lʰ], [l] [lʰ]
m [m]
mm [mː] [m] [ᵇm]5
n [n]
nn [nː] [nʰ], [n] [ᵈn]5
p [p]
pp [pː] [p]
r [r] [ɹ] [ɹ],[ɾ]
rr [rː] [ɾʰ], [ɹ] [ɾʰ]
s [s], [z]6
sh [ʃ]
ss [sː], [s] [s]
ssh [ʃː] [ʃ]
t [t]
th [θ]
tt [tː] [t]
tth [θː] [θ]
v [v] [v], [f]3 [v]
w [w]
y [j]
z [z]

^1 Defnyddir mewn geiriau y mae'n sicr mai geiriau benthyg ydynt.

^2 Mewn rhai geiriau benthyg, fel fondacyon RMC [fɔnˈdasjɔn], RLC [fənˈdæʃjɐn] ('sefydliad') o'r Saesneg foundation.

^3 Gall siaradwyr CT ynganu dh yn [θ] a v yn [f] ar ddiwedd gair mewn sillaf ddiacen. Gall siaradwyr CDA beidio ag ynganu'r seiniau hyn o gwbl, ond caiff hyn ei adlewyrchu yn y sillafiad, e.e. CT menedh [ˈmɛnɐθ], CDA mena [ˈmɛnɐ] ('mynydd').

^4 Ceir [v] yn aml ar ddechrau morffem o flaen llafariaid. Nid yw treiglo [f] i [v], sy'n digwydd mewn rhai amrywiadau Cernyweg, yn cael ei gynrychioli yn yr orgraff.

^5 Ceir diffyg rhagffrwydroli mewn rhai geiriau sy'n cynnwys mm a nn yn CDA. Mae'r rhain yn cynnwys geiriau y tybir iddynt ddod i mewn i'r iaith ar ôl i ragffrwydroli ddigwydd, e.e. gramm ('gram'), a geiriau nad oeddynt yn cael eu defnyddio erbyn cyfnod CDA, e.e. gonn ('gwn (i)').

^6 Mae dosbarthiad [s] a [z] yn wahanol ymhob amrywiad ar y Gernyweg. Mae rhai rheolau yn gyffredin i bawb, e.e. bydd s olaf neu s rhwng llafariaid neu gytsain soniarus a llafariad yn cael ei hynganu'n [z]. Gall rheolau eraill berthyn i amrywiadau penodol, e.e. fel arfer, bydd siaradwyr CCA yn ynganu s gychwynnol fel [s] ond bydd CDA yn tueddu i ddefnyddio [z] (heblaw am mewn clystyrau fel sk, sl, sn, sp a st). Nid yw treiglo [s] i [z], sy'n digwydd mewn rhai amrywiadau ar yr iaith, yn cael ei gynrychioli yn yr orgraff.

Llythrennau eraillGolygu

O bryd i'w gilydd, mae'r gwahanol fersiynau o Gernyweg adfywiedig yn ynganu seiniau'n wahanol. Defnyddia'r Ffurf Ysgrifenedig Safonol nifer o strategaethau i ymdrin â'r gwahaniaethau hyn er mwyn i bawb gael defnyddio'r Ffurf.

Llythrennau rhychwantuGolygu

Pan fydd sain CCA yn un sain wahanol yn gyson yn CDA, bydd y FfYS yn defnyddio llythrennau rhychwantu (Saesneg: umbrella graphs).[5]

Llythyren CCA CDA
eu [œ], [øː]1 [ɛ], [eː]
gh [x] [h]
oo [oː] [uː]
u [ʏ]2, [yː] [ɪ], [iː]

Llythrennau amrywioGolygu

Pan nad oes modd defnyddio llythyren rychwantu i sillafu gair, gellir defnyddio llythren amrywio (Saesneg: variant graphs)[5] yn ei lle. Nid yw'r FfYS yn mynnu bod yn rhaid defnyddio llythrennau amrywio CCA yn unig neu CDA yn unig. Er enghraifft, bydd siaradwr CT yn dewis y llythrennau o'r ddwy set sy'n adlewyrchu ei ynganiad ei hun orau.

CCA CDA
Llythyren Ynganiad Llythyren Ynganiad
a [aː] oa [ɒː]1
ew [ɛʊ] ow [ɔʊ]
i [i] ei2 [əı]
mm [mː] bm [ᵇm]3
nn [nː] dn [ᵈn]3
s [s], [z] j [dʒ]
y [ı], [ıː] e [ɛ], [eː]

Llythrennau traddodiadolGolygu

Y llythrennau traddodiadol (Saesneg: traditional graphs)[5] yw'r drydedd set o lythrennau wahanol. Mae'r llythrennau hyn yn nes at y rhai yr oedd ysgrifennwyr Cernyweg yn eu defnyddio'n draddodiadol, ac felly mae'n well gan rai siaradwyr Cernyweg y rhain heddiw. Er y caiff llythrennau traddodiadol eu derbyn yn llwyr fel ffordd gywir o sillafu a bod croeso i unigolion eu defnyddio, maent yn wahanol i lythrennau amrywio gan nad ydynt yn gyfartal â llythrennau safonol, ac "ni fyddant yn ymddangos mewn gwerslyfrau iaith sylfaenol neu mewn dogfennau swyddogol a gynhyrchir gan gyrff cyhoeddus".[5]

Safonol Traddodiadol
hw wh
i y1
k c2
ks x
kw qw

^1 Diacen ar ddiwedd gair

^2 O flaen a, l, o, r ac u

CyfeiriadauGolygu

Dolenni allanolGolygu