Pennaeth Apache ac aelod o'r Chiricahua Dwyreiniol sy'n adnabyddus fel un o arweinwyr mawr ei bobl yn eu gwrsthafiad hir yn erbyn yr Unol Daleithiau oedd Mangas Coloradas neu Dasoda-hae (adnabyddid hefyd fel Crysau Cochion) (tua 179318 Ionawr 1863). Roedd ei fam-fro yn ymestyn i'r gorllewin o'r Rio Grande i gynnwys rhan helaeth yr hyn sy'n dde-orllewin New Mexico heddiw.

Mangas Coloradas
Mangas Coloradas.jpg
Ganwydc. 1792, 1790s, c. 1797 Edit this on Wikidata
Mecsico Newydd Edit this on Wikidata
Bu farw18 Ionawr 1863 Edit this on Wikidata
Hurley Edit this on Wikidata
Swyddpenadur Edit this on Wikidata

Arweinydd rhyfelGolygu

Yn y 1820au a'r 1830au, prif elyn yr Apache oedd y Mecsicanwyr, a oedd wedi ennill annibyniaeth oddi ar Sbaen yn 1821. Erbyn 1835 roedd llywodraeth Mecsico yn cynnig gwobrau ariannol am sgalpau'r Apache: $100 am sgalp dyn, $50 am sgalp merch, a $25 am sgalp plentyn. Ar ôl i Juan José Compa, pennaeth yr Apache Mimbreno, gael ei ladd gan helwyr sgalpau gwyn yn 1837, daeth Mangas yn arweinydd rhyfel a dechreuodd gyfres o gyrchoedd mewn dial ar y Mecsicanwyr.

Yn 1846 aeth yr Unol Daleithiau i ryfel a Mecsico, a warantiodd Cenedl yr Apache saffgwndid i filwyr yr UD groesi ei thir. Ar ôl i'r UD feddiannu New Mexico yn 1846, arwyddodd Mangas Coloradas gytundeb heddwch gyda llywodraeth UDA. Ond ansefydlog oedd yr heddwch hwnnw; dechreuodd mewnfudwyr yn ceisio aur a thir aflonyddu ar yr Apache a bu ymladd rhyngddynt. Yn 1851, ger gwersyll cloddio Pinos Altos, ymosododd y mwyngloddwyr ar Mangas a'i sarhau. Dilynodd cyfres o ddigwyddiadau tebyg ac ymledodd yr ymladd. Yn Rhagfyr 1860 lawnsiodd 30 o fwyngloddwyr ymosodiad sydyn ar wersyllfa Apaches Bedonkohes ar lan Afon Mimbres, gan ladd pedwar a dal 13 o ferched a phlant. Yn fuan ar ôl hynny dechreuodd Mangas ymosod ar yr ymsefydlwyr Americanaidd.

Priododd merch Mangas Coloradas, Dos-Teh-Seh, Cochise, prif bennaeth yr apache Chokonen. Yn Chwefror 1861, daliodd yr Is-Gapten George N. Bascom Cochise, ei deulu a sawl rhyfelwr mewn magl trwy dwyll ym Mwlch Apache, Arizona. Llwyddodd Cochise i ddianc, yn ddramataidd iawn trwy dorri twll yn y babell a'i gyllell a rhedeg gan osgoi sawl bwled, ond daliwyd y lleil. Gelwir hyn y "Bascom Affair"; crogwyd brawd Cochise a phump o'r rhyfelwyr gan Bascom. Arweiniodd hynny at gynghrair rhwng Mangas a Cochise i yrru'r Americanwyr allan o wlad yr Apache. Ymunodd Juh a Geronimo â nhw. Er na llwyddodd yr Apache, lleihaodd poblogaeth gwyn Arizona a Mecsico Newydd yn sylweddol oherwydd yr ymladd a'r Rhyfel Cartref.

Marw MangasGolygu

Yn haf 1862 galwodd Mangas Coloradas am gadoediad a heddwch. Yn Ionawr 1863, penderfynodd fynd i gwrdd ag arweinywyr milwrol Americanaidd yn Fort McLane, de-orllewin New Mexico. Cyrhaeddodd Mangas dan faner wen cadoediad i siarad gyda'r Brigadier General Joseph Rodman West, a fyddai'n nes ymlaen yn seneddwr yn Louisiana. Ond roedd Mangas wedi cerdded i mewn i fagl. Fe'i cipiwyd gan filwyr arfog a'i ddal. Honnir fod West ei hun wedi'r gorchymyn i lofruddio Mangas:

"Men, that old murderer has got away from every soldier command and has left a trail of blood for 500 miles on the old stage line. I want him dead or alive tomorrow morning, do you understand? I want him dead."

Y noson honno, arteithiwyd Mangas wrth iddo gysgu a'i saethu a'i ladd "wrth geisio dianc" (tra'n gorwedd yn anafiedig ar y llawr). Roedd Mangas yn henwr tua 70 oed ac eisoes yn dioddef o glwyf saeth gwn.

Y diwrnod canlynol, torrodd milwyr Americanaidd ben Mangas, ei ferwi a gyrru'r benglog i Orson Squire Fowler, phrenolegydd yn Ninas Efrog Newydd. Bu llofruddio Mangas yn y ffordd dwyllodrus yma yn fodd i waethygu'r drwgdeimlad rhwng yr Apache a'r bobl gwyn yn Arizona a Mecsico Newydd a'r canlyniad fu rhyfel parhaol am 25 mlynedd.

Gweler hefydGolygu