Mecsico

gwlad yng Ngogledd America

Gwlad yng Ngogledd America yw Taleithiau Unedig Mecsico neu Mecsico (Sbaeneg: México). Y gwledydd cyfagos yw'r Unol Daleithiau, Gwatemala a Belîs. Mae gan y wlad arfordir ar y Cefnfor Tawel yn y gorllewin; yn y dwyrain mae ganddi arfordir ar Gwlff Mecsico a Môr y Caribî. Mecsico yw'r wlad fwyaf gogleddol yn America Ladin. Y brifddinas yw Dinas Mecsico (Sbaeneg: Ciudad de México), sy'n un o ddinasoedd mwyaf poblog y byd.

Mecsico
Coat of arms of Mexico.svg
Estados Unidos Mexicanos
Flag of Mexico.svg
ArwyddairDerecho ajeno es la paz Edit this on Wikidata
Mathgwladwriaeth sofran, gwlad, gwladwriaeth ffederal, gweriniaeth ddemocrataidd, gwladwriaeth gyfansoddiadol, cenedl, national power Edit this on Wikidata
PrifddinasDinas Mecsico Edit this on Wikidata
Poblogaeth124,777,324 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd1810 (Annibyniaeth oddi wrth Sbaen)
1836 (eu cydnabod gan eraill)
Datganiad o annibynniaeth16 Medi 1810 Edit this on Wikidata[1]
AnthemHimno Nacional Mexicano Edit this on Wikidata
Pennaeth llywodraethAndrés Manuel López Obrador Edit this on Wikidata
Cylchfa amserCylchfa Amser Canolog Edit this on Wikidata
Iaith/Ieithoedd
  swyddogol
Sbaeneg, Nahwatleg, Yucatec Maya, languages of Mexico Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynolAmerica Ladin, Gogledd America, America Sbaenig, MIKTA Edit this on Wikidata
GwladMecsico Edit this on Wikidata
Arwynebedd1,972,550 ±1 km² Edit this on Wikidata
Yn ffinio gydaGwatemala, Belîs, Unol Daleithiau America Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau23°N 102°W Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
Corff gweithredolLlywodraeth ffederal Mecsico Edit this on Wikidata
Corff deddfwriaetholCyngres yr Undeb Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y wladwriaeth
Arlywydd Mecsico Edit this on Wikidata
Pennaeth y wladwriaethAndrés Manuel López Obrador Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
Arlywydd Mecsico Edit this on Wikidata
Pennaeth y LlywodraethAndrés Manuel López Obrador Edit this on Wikidata
LocationMexico.svg
Arianpeso (Mecsico) Edit this on Wikidata
Canran y diwaith5 ±1 % Edit this on Wikidata
Cyfartaledd plant2.243 Edit this on Wikidata
Mynegai Datblygiad Dynol0.756 Edit this on Wikidata

Gellir olrhain tarddiad Mecsico i 8,000 CC ac fe'i nodir fel un o "chwe chrud gwareiddiad";[2] roedd yn gartref i lawer o wareiddiadau Mesoamericanaidd datblygedig, yn fwyaf arbennig y Maya a'r Aztecs. Yn 1521, gorchfygodd a gwladychodd Ymerodraeth Sbaen y rhanbarth o'i ganolfan yn Ninas Mecsico, gan sefydlu trefedigaeth Sbaen Newydd. Chwaraeodd yr Eglwys Gatholig ran bwysig yn lledaenu Cristnogaeth a'r iaith Sbaeneg drwy'r rhanbarth, tra hefyd yn gwarchod rhai elfennau brodorol.[3] Cafodd poblogaethau brodorol eu hisrannu a'u hecsbloetio'n helaeth i fwyngloddio dyddodion cyfoethog o fetelau gwerthfawr, a gyfrannodd at statws Sbaen fel pŵer mawr yn y byd am y tair canrif nesaf,[4] ac at fewnlifiad enfawr o gyfoeth a newid yng nghyllid Gorllewin Ewrop.[5] Dros amser, ffurfiwyd hunaniaeth Mecsicanaidd unigryw, yn seiliedig ar gyfuniad diwylliannau brodorol ac Ewropeaidd; cyfrannodd hyn at Ryfel Annibyniaeth Mecsico yn erbyn Sbaen ym 1821.[6]

Cafodd hanes cynnar Mecsico fel gwladwriaeth ei nodi gan gynnwrf gwleidyddol a chymdeithasol-economaidd. Arweiniodd Chwyldro Texas a Rhyfel Mecsico-America yng nghanol y 19g at golledion tiriogaethol enfawr i'r Unol Daleithiau. Ymgorfforwyd diwygiadau La Reforma yng Nghyfansoddiad 1857, a geisiodd integreiddio cymunedau brodorol a chwtogi ar bŵer yr eglwys a'r fyddin. Sbardunodd hyn ryfel Diwygio mewnol ac ymyrraeth gan Ffrainc, lle gosododd ceidwadwyr Maximilian Habsburg fel ymerawdwr yn erbyn y Gweriniaethwyr, dan arweiniad Benito Juárez. Yn negawdau olaf y 19g gwelwyd yr unbennaeth Porfirio Díaz yn ceisio moderneiddio Mecsico ac adfer trefn.[6] Daeth oes <i id="mwhw">Porfiriato</i> i ben ym 1910 gyda rhyfel cartref Mecsico (neu Chwyldro Mecsico) a barhaodd am ddegawd, a lle gwelwyd tua 10% o'r boblogaeth yn marw, ac ar ôl hynny drafftiodd y 'fyddin Gyfansoddiadol fuddugol' Gyfansoddiad newydd yn 1917, sy'n parhau i fod yn weithredol hyd heddiw. Bu cadfridogion y chwyldro yn arlywyddion hyd nes llofruddio Alvaro Obregón ym 1928. Arweiniodd hyn at ffurfio'r Blaid Sefydliadol y Chwyldroadol (Sbaeneg: Partido Revolucionario Institucional) y flwyddyn ganlynol, a lywodraethodd Mecsico tan y flwyddyn 2000.[7][8][9][10]

Gwlad sy'n datblygu yw Mecsico, ac mae hi yn y 74ydd safle ar y Mynegai Datblygiad Dynol, ond mae ganddi economi 15fed fwyaf y byd yn ôl CMC enwol a'r 11fed-fwyaf gan PPP, gyda'r Unol Daleithiau yn bartner economaidd mwyaf.[11][12] Mae ei heconomi a'i phoblogaeth fawr, ei dylanwad diwylliannol byd-eang, a'i democrateiddio cynyddol yn gwneud Mecsico yn bŵer rhanbarthol a chanolig;[13][14][15][16] ac fe'i diisgrifir yn aml fel pŵer sy'n dod i'r amlwg (emerging power) ond fe'i hystyrir yn wladwriaeth sydd newydd ei diwydiannu (newly industrialized country) gan sawl dadansoddwr.[17][18][19][20][21] Fodd bynnag, mae'r wlad yn parhau i gael trafferth gydag anghydraddoldeb cymdeithasol, tlodi a throseddau helaeth; mae'n graddio'n wael ar y Mynegai Heddwch Byd-eang,[22] oherwydd gwrthdaro parhaus rhwng y llywodraeth a syndicadau masnachu cyffuriau a arweiniodd at dros 120,000 o farwolaethau ers 2006.[23]

Ar restr Safle Treftadaeth y Byd UNESCO mae gan Mecsico fwy o safleoedd na'r un wlad arall yn yr Americas, a'r 7fed drwy'r byd.[24][25][26] Mae hefyd yn un o'r 17 gwlad mwyaf amrywiol y byd, o ran bioamrywiaeth.[27] Mae treftadaeth ddiwylliannol a biolegol gyfoethog Mecsico, yn ogystal â hinsawdd a daearyddiaeth amrywiol, yn ei gwneud yn gyrchfan bwysig i dwristiaid: yn 2018, hi oedd y chweched wlad yr ymwelwyd â hi fwyaf yn y byd, gyda 39 miliwn yn cyrraedd yn rhyngwladol.[28] Mae Mecsico yn aelod o'r Cenhedloedd Unedig, y G20, y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd (OECD), Sefydliad Masnach y Byd (WTO), fforwm Cydweithrediad Economaidd Asia-Môr Tawel, Sefydliad Taleithiau America, Cymuned America Ladin a Gwladwriaethau Caribïaidd, a Sefydliad Gwladwriaethau Ibero-Americanaidd.

HanesGolygu

  Prif erthygl: Hanes Mecsico

Yr arteffactau dynol cynharaf ym Mecsico yw sglodion o offer carreg a ddarganfuwyd ger olion tanau gwersyll yn Nyffryn Mecsico ac wedi'u dyddio â radiocarbon i oddeutu 10,000 o flynyddoedd yn ôl.[29] Tyfwyd digonedd o indrawn, tomato a ffa, yn y wlad. Galluogodd hyn y newid o helwyr-gasglwyr paleo-Indiaidd i bentrefi amaethyddol gan ddechrau tua 5000 CC.[30] Yn y cyfnodau ffurfiannol dilynol gwelwyd y canlynol yn ehangu drwy'r ardal: tyfu indrawn, nodweddion diwylliannol fel mytholeg cymhleth a chrefyddol, system rifol sylfaen 20.[31] Yn y cyfnod hwn, daeth pentrefi'n fwypoblog, a chrewyd haenau cymdeithasol, gyda dosbarth artisan, a datblygu i fod yn lwythi gyda phenaeth ar bob un. Roedd gan y llywodraethwyr mwyaf pwerus bwerau crefyddol a gwleidyddol, gan drefnu adeiladu canolfannau seremonïol enfawr.[32]

 
Tyfu indrawn, a ddangosir yn y Florentine Codex (1576) wedi'i dynnu gan ysgrifennydd brodorol, gyda thestun yn Nahuatl ar y ffolio hwn

Y gwareiddiad cymhleth cynharaf ym Mecsico oedd diwylliant Olmec, a ffynnodd ar Arfordir y Gwlff o tua 1500 CC. Gwasgarwyd y diwylliant Olmec trwy Fecsico i ddiwylliannau oes ffurfiannol eraill yn Chiapas, Oaxaca a Dyffryn Mecsico. Yn ystod y cyfnod ffurfiannol hwn, lledaenwyd traddodiadau crefyddol a symbolaidd gwahanol, yn ogystal â chyfadeiladau artistig a phensaernïol.[33] Ystyrir yr ardal yn un o chwe chrud annibynnol gwareiddiad.[34] Yn y cyfnod cyn-glasurol dilynol, datblygodd gwareiddiadau Maya a Zapotec ganolfannau cymhleth yn Calakmul a Monte Albán. Yn ystod y cyfnod hwn datblygwyd y gwir systemau ysgrifennu Mesoamericanaidd cyntaf yn y diwylliannau Epi-Olmec a'r Zapotec. Cyrhaeddodd y traddodiad ysgrifennu Mesoamericanaidd ei anterth yn sgript Hieroglyffig Clasurol Maya. Mae'r hanesion ysgrifenedig cynharaf yn dyddio o'r oes hon. Roedd y traddodiad o ysgrifennu yn bwysig ar ôl concwest Sbaen ym 1521.[35]

Yng Nghanol Mecsico, yn anterth y cyfnod clasurol gwelwyd esgyniad Teotihuacán, a ffurfiodd ymerodraeth filwrol a masnachol yr oedd ei dylanwad gwleidyddol yn ymestyn i'r de i ardal Maya yn ogystal â'r gogledd. Roedd gan Teotihuacan, gyda phoblogaeth o fwy na 150,000 o bobl, rai o'r strwythurau pyramidaidd mwyaf yn yr America cyn-Golumbiaidd.[36] Ar ôl cwymp Teotihuacán tua 600 OC, cafwyd cystadleuaeth rhwng sawl canolfan wleidyddol bwysig yng nghanol Mecsico fel Xochicalco a Cholula. Ar yr adeg hon, dechreuodd pobloedd Nahua symud i'r de i Fesoamerica gan gryfhau eu gafael yng nghanol Mecsico, wrth iddynt ddadleoli siaradwyr ieithoedd Oto-Manguean.

Roedd Mecsico yn gartref i wareiddiad y Maya rhwng yr 2g a'r 13g. Yn y cyfnod rhwng yr 8g a'r 12g flodeuodd diwylliant y Toltec. Olynwyd y gwareiddiadau cynnar hyn gan wareiddiad yr Azteciaid gyda'u prifddinas yn Tenochtitlán (safle Dinas Mecsico heddiw).

Yn 1521 goresgynwyd yr Azteciaid gan Hernán Cortés a'r Sbaenwyr a daeth Mecsico yn rhan o Sbaen Newydd. Dechreuodd yr ymgyrch am annibyniaeth ar Sbaen yn 1810. Erbyn 1821 roedd Mecsico yn wlad annibynnol. Roedd yn diriogaeth fwy sylweddol na'r wlad bresennol, yn cynnwys rhannau o dde'r Unol Daleithiau fel Texas a Califfornia. Arweinydd pwysicaf y wlad oedd Santa Anna. Collwyd y rhan fwyaf o'r tir hwnnw i'r Unol Daleithiau newydd, yn arbennig ar ôl Rhyfel Mecsico (1846-1848).

Rheolwyd y wlad gan Maximilian, Archddug Awstria am gyfnod byr (1864-1867), ond cafodd ei ladd yn 1867 a dilynodd cyfnod ansefydlog a arweiniodd at Chwyldro Mecsico pan ddiorseddwyd Porfirio Diaz gan Francisco Madero. Dyma gyfnod Zapata a Pancho Villa. Yn 1917 datganwyd gweriniaeth Mecsico.

Chwyldro Mecsicanaidd (1910–1920)Golygu

 
Ymgeisydd Francisco I. Madero gyda'r arweinydd gwerinol Emiliano Zapata yn Cuernavaca yn ystod y Chwyldro Mecsicanaidd

Roedd y Chwyldro Mecsicanaidd yn wrthdaro trawsnewidiol a barodd dros ddegawd ym Mecsico, gyda chanlyniadau sy'n para hyd heddiw.[37] Cododd gwrthryfel yn erbyn yr Arlywydd Díaz, ac ymddiswyddodd o'r arlywyddiaeth dros dro, ac etholwyd y tirfeddiannwr cyfoethog, Francisco I. Madero ym 1911. Yn Chwefror 1913, dymchwelodd coup d’état milwrol lywodraeth Madero, gyda chefnogaeth yr Unol Daleithiau, a llofruddiwyd Madero gan asiantau Cyffredinol y Fyddin Ffederal. Trechodd clymblaid o luoedd gwrth-Huerta yn y Gogledd, y Fyddin Gyfansoddiadol a oruchwyliwyd gan Venustiano Carranza, a byddin werinol yn y De o dan Emiliano Zapata, y Fyddin Ffederal. Yn 1914 diddymwyd y fyddin honno. Yn dilyn buddugoliaeth y chwyldroadwyr yn erbyn Huerta, ceisiodd byddinoedd chwyldroadol frocera datrysiad gwleidyddol heddychlon, ond holltodd y glymblaid, gan blymio Mecsico i ryfel cartref eto.

Gweahanodd y cadfridog cyfansoddiadol Pancho Villa, rheolwr Adran y Gogledd, oddi wrth Carranza gan ochri â Zapata. Trechodd cadfridog gorau Carranza, Alvaro Obregón, Villa, ei gyn-gymrawd ym mrwydr Celaya ym 1915, a gwahanwyd lluoedd Villa yn llwyr. Daeth Carranza yn bennaeth de facto ar Fecsico, a chydnabu’r Unol Daleithiau ei lywodraeth. Ym 1916, cyfarfu'r enillwyr mewn confensiwn cyfansoddiadol i ddrafftio Cyfansoddiad 1917, a gadarnhawyd yn Chwefror 1917. Cryfhaodd Cyfansoddiad Said y darpariaethau gwrthglerigol a gariwyd drosodd o Gyfansoddiad 1857.[38] Gyda gwelliannau, mae'n parhau i fod yn ddogfen lywodraethol Mecsico heddiw. Amcangyfrifir i'r rhyfel ladd 900,000 o boblogaeth 1910 o 15 miliwn.[39][40]

Cydgrynhoad gwleidyddol a rheol un blaid (1920-2000)Golygu

 
Logo y Blaid Chwyldroadol Sefydliadol, sy'n ymgorffori lliwiau baner Mecsico

Nodweddwyd chwarter canrif gyntaf y cyfnod ôl-chwyldroadol (1920-1946) gan gadfridogion chwyldroadol a oedd yn Llywyddion Mecsico, gan gynnwys Álvaro Obregón (1920–24), Plutarco Elías Calles (1924–28), Lázaro Cárdenas (1934– 40), a Manuel Avila Camacho (1940-46). Ers 1946, nid oes unrhyw aelod o'r fyddin wedi bod yn Arlywydd ar Fecsico. Ceisiodd prosiect ôl-chwyldroadol llywodraeth Mecsico ddod â threfn i’r wlad a dod ag ymyrraeth filwrol mewn gwleidyddiaeth i ben. Ymgorfforwyd gweithwyr, gwerinwyr, gweithwyr swyddfa trefol, a hyd yn oed y fyddin am gyfnod byr fel sectorau o'r blaid sengl a oedd yn dominyddu gwleidyddiaeth Mecsico o'i sefydlu ym 1929.

Mecsico CyfoesGolygu

 
Enillodd Vicente Fox a'i wrthblaid Plaid Weithredu Genedlaethol etholiad cyffredinol 2000, gan ddod â rheol un blaid i ben.

Yn 2000, ar ôl 71 mlynedd, collodd y PRI etholiad arlywyddol i Vicente Fox o Blaid Weithredu Genedlaethol yr wrthblaid (PAN). Yn etholiad arlywyddol 2006, cyhoeddwyd mai Felipe Calderón o’r PAN oedd yr enillydd, gyda mwyafrif nychan iawn o 0.58%, dros y gwleidydd chwith Andrés Manuel López Obrador a oedd ar y pryd yn ymgeisydd Plaid y Chwyldro Democrataidd (PRD).[41] Fodd bynnag, fheriodd López Obrador yr etholiad ac addo creu "llywodraeth amgen".[42]

Ar ôl deuddeng mlynedd, yn 2012, enillodd y PRI yr arlywyddiaeth eto gydag ethol Enrique Peña Nieto, llywodraethwr Talaith Mecsico rhwng 2005 a 2011. Fodd bynnag, enillodd gyda lluosogrwydd o tua 38%, ac nid oedd ganddo fwyafrif deddfwriaethol.[43]

 
Lluoedd milwrol yn ystod ymgyrch gwrth-gyffuriau yn Michoacán. Ers 2006 mae Mecsico wedi bod yn rhyfela yn erbyn amryw o garteli cyffuriau, a bu farw degau o filoedd o bobl.

Ar ôl sefydlu’r blaid wleidyddol newydd MORENA, enillodd Andrés Manuel López Obrador etholiad arlywyddol 2018 gyda dros 50% o’r bleidlais. Mae ei glymblaid wleidyddol, dan arweiniad ei blaid asgell chwith a sefydlwyd ar ôl etholiadau 2012, yn cynnwys pleidiau a gwleidyddion o bob rhan o'r sbectrwm gwleidyddol. Enillodd y glymblaid fwyafrif hefyd yn siambrau'r gyngres uchaf ac isaf.[44]

Mae gan Fecsico gyfraddau troseddu uchel iawn, llygredd swyddogol, narco-draffig, ac economi nad yw'n datblygu. Preifateiddiwyd llawer o fentrau diwydiannol dan berchnogaeth y wladwriaeth gan ddechrau yn y 1990au, gyda diwygiadau neoliberal (gw. Neo-ryddfrydiaeth), ond dim ond yn araf y mae Pemex, y cwmni petroliwm sy'n eiddo i'r wladwriaeth, yn cael ei breifateiddio, gyda thrwyddedau archwilio yn cael eu rhoi.[45] Yn ymgyrch AMLO yn erbyn llygredd o fewn y llywodraeth, mae cyn-Brif Swyddog Gweithredol Pemex wedi’i arestio. [46]

DaearyddiaethGolygu

  Prif erthygl: Daearyddiaeth Mecsico

Mae Mecsico yn wlad fawr sy'n gorwedd rhwng y Cefnfor Tawel i'r gorllewin a Môr y Caribi i'r dwyrain. Yn y gogledd mae'n ffinio â thaleithiau Califfornia, Arizona, New Mexico a Texas yn ne'r Unol Daleithiau. Fel yn achos y taleithiau hynny, mae gogledd Mecsico yn wlad o fynyddoedd uchel (sierras), sych ac arfordiroedd Canoldirol. Mae'r mynyddoedd sy'n rhedeg trwy ganol y wlad yn ymffurfio'n ddwy gadwyn, sef y Sierra Madre Gorllewinol a'r Sierra Madre Dwyreiniol, gyda Llwyfandir Mecsico yn y canol. Yn y gorllewin ceir Gwlff Califfornia gyda'i fraich allanol Baja California. Yn y dwyrain ceir gwastadeddau sylweddol ar hyd yr arfordir ar Gwlff Mecsico. Yn y de eithaf mae'r tir yn culhau i ffurfio gwddw gyda bryniau a llosgfynyddoedd i'r gorllewin a gorynys Yucatan i'r dwyrain ar y ffin â Belîs a Gwatemala. Mae'r brifddinas, Dinas Mecsico, yn gorwedd ar ymyl ddeheuol Llwyfandir Mecsico.

Is-adrannau gweinyddolGolygu

Mae Unol Daleithiau Mecsico yn ffederasiwn o 31 o daleithiau rhydd a sofran, sy'n ffurfio undeb sy'n arfer rhywfaint o awdurdodaeth dros Ddinas Mecsico.[47]

Mae gan bob gwladwriaeth ei chyfansoddiad, ei chyngres, a'i barnwriaeth ei hun, ac mae ei dinasyddion yn ethol trwy bleidleisio llywodraethwr yn uniongyrchol, am dymor o chwe blynedd, a chynrychiolwyr i'w cyngresau gwladwriaeth unochrog uniongyrchol am dymhorau o dair blynedd.[48]

Mae Dinas Mecsico yn adran wleidyddol arbennig sy'n perthyn i'r ffederasiwn yn ei chyfanrwydd ac nid i unrhyw dalaith benodol.[47]

Rhennir y taleithiau yn fwrdeistrefi, yr endid gwleidyddol gweinyddol lleiaf yn y wlad, a lywodraethir gan faer neu lywydd trefol (presidente municipal), wedi'i ethol gan ei thrigolion yn ôl lluosogrwydd. [49]

Enw/Byrfodd Prifddinas Enw/Byrfodd Prifddinas
  Aguascalientes (AGS) Aguascalientes   Morelos (MOR) Cuernavaca
  Baja California (BC) Mexicali   Nayarit (NAY) Tepic
  Baja California Sur (BCS) La Paz   Nuevo León (NL) Monterrey
  Campeche (CAM) Campeche   Oaxaca (OAX) Oaxaca
  Chiapas (CHIS) Tuxtla Gutiérrez   Puebla (PUE) Puebla
  Chihuahua (CHIH) Chihuahua   Querétaro (QRO) Querétaro
  Coahuila (COAH) Saltillo   Quintana Roo (QR) Chetumal
  Colima (COL) Colima   San Luis Potosí (SLP) San Luis Potosí
  Durango (DUR) Durango   Sinaloa (SNL) Culiacán
  Guanajuato (GTO) Guanajuato   Sonora (SON) Hermosillo
  Guerrero (GRO) Chilpancingo   Tabasco (TAB) Villahermosa
  Hidalgo (HGO) Pachuca   Tamaulipas (TAMPS) Victoria
  Jalisco (JAL) Guadalajara   Tlaxcala (TLAX) Tlaxcala
  State of Mexico (EM) Toluca   Veracruz (VER) Xalapa
  Mexico City (CDMX) Mexico City   Yucatán (YUC) Mérida
  Michoacán (MICH) Morelia   Zacatecas (ZAC) Zacatecas

EconomiGolygu

  Prif erthygl: Economi Mecsico

Gweler hefydGolygu

CyfeiriadauGolygu

  1. https://books.google.lv/books?id=WdzY7YjhRroC&pg=PA83&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false.
  2. "MAPPED: THE 6 CRADLES OF CIVILIZATION". Mapscaping. 8 May 2018. Cyrchwyd 13 July 2019.
  3. Michael Arbagi, THE CATHOLIC CHURCH AND THE PRESERVATION OF MESOAMERICAN ARCHIVES: AN ASSESSMENT.
  4. Archer, Christon I. (2015). "Military: Bourbon New Spain". In Werner, Michael (gol.). Concise Encyclopedia of Mexico. Routledge. tt. 455–462. ISBN 978-1-135-97370-4.
  5. Fischer, David Hackett (1996). The Great Wave: Price Revolutions and the Rhythm of History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-505377-7.
  6. 6.0 6.1 "History of Mexico". The History Channel. 9 November 2009. Cyrchwyd 15 July 2019."History of Mexico".
  7. Rama, Anahi; Stargardter, Gabriel (28 June 2012). "Chronology: Checkered history of the PRI's rule in Mexico". Reuters.
  8. "Mexico's history of one-party rule". The Washington Post. 5 January 2012.
  9. Padgett, L. Vincent (1957). "Mexico's One-Party System: A Re-Evaluation". The American Political Science Review 51 (4): 995–1008. doi:10.2307/1952448. JSTOR 1952448.
  10. Whitehead, Laurence (2007). "An elusive transition: The slow motion demise of authoritarian dominant party rule in Mexico". Democratization 2 (3): 246–269. doi:10.1080/13510349508403441.
  11. "Mexico (05/09)". US Department of State. 25 June 2012. Cyrchwyd 17 July 2013.
  12. "CRS Report for Congress" (PDF). Congressional Research Service. 4 November 2008. Cyrchwyd 17 July 2013.
  13. James Scott; Matthias vom Hau; David Hulme. "Beyond the BICs: Strategies of influence". The University of Manchester. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 25 May 2017. Cyrchwyd 11 April 2012.
  14. Nolte, Detlef (October 2010). "How to compare regional powers: analytical concepts and research topics". Review of International Studies 36 (4): 881–901. doi:10.1017/S026021051000135X. JSTOR 40961959. Nodyn:ProQuest. http://www.ssoar.info/ssoar/handle/document/38289.
  15. "Ministry of Foreign Affairs of Japan" (PDF). Cyrchwyd 7 May 2012.
  16. "Oxford Analytica". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 24 April 2007. Cyrchwyd 17 July 2013.
  17. "G8: Despite Differences, Mexico Comfortable as Emerging Power". ipsnews.net. 5 June 2007. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 16 August 2008. Cyrchwyd 30 May 2010.
  18. Paweł Bożyk (2006). "Newly Industrialized Countries". Globalization and the Transformation of Foreign Economic Policy. Ashgate Publishing. t. 164. ISBN 978-0-7546-4638-9.
  19. Mauro F. Guillén (2003). "Multinationals, Ideology, and Organized Labor". The Limits of Convergence. Princeton University Press. t. 126 (table 5.1). ISBN 978-0-691-11633-4.
  20. David Waugh (2000). "Manufacturing industries (chapter 19), World development (chapter 22)". Geography, An Integrated Approach (arg. 3rd). Nelson Thornes. tt. 563, 576–579, 633, and 640. ISBN 978-0-17-444706-1.
  21. N. Gregory Mankiw (2007). Principles of Economics (arg. 4th). Mason, Ohio: Thomson/South-Western. ISBN 978-0-324-22472-6.
  22. "Global Peace Index 2019: Measuring Peace in a Complex World" (PDF). Vision of Humanity. Sydney: Institute for Economics & Peace. June 2019. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 27 August 2019. Cyrchwyd 4 June 2020.
  23. Brianna Lee; Danielle Renwick; Rocio Cara Labrador (24 January 2019). "Mexico's Drug War". Council on Foreign Relations. Cyrchwyd 19 July 2019.
  24. "UNESCO World Heritage Centre — World Heritage List". UNESCO. Cyrchwyd 25 May 2012.
  25. "Mexico's World Heritage Sites Photographic Exhibition at UN Headquarters". whc.unesco.org. Cyrchwyd 30 May 2010.
  26. Table of World Heritage Sites by country
  27. "What is a mega-diverse country?". Mexican biodiversity. Cyrchwyd 13 July 2019.
  28. "México ocupa el sexto lugar en turismo a nivel mundial". www.expansion.mx. CNN Expansión. 28 August 2018. Cyrchwyd 8 January 2019.
  29. Werner 2001.
  30. Susan Toby Evans; David L. Webster (2013). Archaeology of Ancient Mexico and Central America: An Encyclopedia. Routledge. t. 54. ISBN 978-1-136-80186-0.
  31. Colin M. MacLachlan (13 April 2015). Imperialism and the Origins of Mexican Culture. Harvard University Press. t. 39. ISBN 978-0-674-28643-6.
  32. Carmack, Robert M.; Gasco, Janine L.; Gossen, Gary H. (2016). The Legacy of Mesoamerica: History and Culture of a Native American Civilization. Routledge. ISBN 978-1-317-34678-4.
  33. Diehl, Richard A. (2004). The Olmecs: America's First Civilization. Thames & Hudson. tt. 9–25. ISBN 978-0-500-02119-4.
  34. "MAPPED: THE 6 CRADLES OF CIVILIZATION". Mapscaping. 30 May 2018. Cyrchwyd 14 July 2019.
  35. Sampson, Geoffrey (1985). Writing Systems: A Linguistic Introduction. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-1756-4.
  36. Cowgill, George L. (21 October 1997). "State and Society at Teotihuacan, Mexico". Annual Review of Anthropology 26 (1): 129–161. doi:10.1146/annurev.anthro.26.1.129. OCLC 202300854.
  37. Benjamin, Thomas.
  38. Matute, Alvaro.
  39. "The Mexican Revolution". Public Broadcasting Service. 20 November 1910. Cyrchwyd 17 July 2013.
  40. Robert McCaa. "Missing millions: the human cost of the Mexican Revolution". University of Minnesota Population Center. Cyrchwyd 17 July 2013.
  41. Valles Ruiz, Rosa María (June 2016). "Elecciones presidenciales 2006 en México. La perspectiva de la prensa escrita" (yn es). Revista mexicana de opinión pública (20): 31–51. http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2448-49112016000100031.
  42. Reséndiz, Francisco (2006). "Rinde AMLO protesta como "presidente legítimo"" (yn es). El Universal. http://www.eluniversal.com.mx/notas/389114.html.
  43. "Enrique Pena Nieto wins Mexican presidential election". Telegraph.co.uk. 2 July 2012. Cyrchwyd 25 August 2015.
  44. Sieff, Kevin. "López Obrador, winner of Mexican election, given broad mandate". Washington Post.
  45. Sharma, Gaurav (10 May 2018). "Mexico's Oil And Gas Industry Privatization Efforts Nearing Critical Phase". Forbes. Cyrchwyd 4 June 2020.
  46. Barrera Diaz, Cyntia; Villamil, Justin; Still, Amy (14 February 2020). "Pemex Ex-CEO Arrest Puts AMLO in Delicate Situation". Rigzone. Bloomberg. Cyrchwyd 4 June 2020.
  47. 47.0 47.1 Amanda Briney (8 October 2018). "Mexico's 31 States and One Federal District". Thought.Co. Cyrchwyd 15 July 2019.
  48. "Article 116". Political Constitution of the United Mexican States. Congress of the Union of the United Mexican States. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 13 November 2006. Cyrchwyd 7 October 2007.
  49. "Article 115". Political Constitution of the United Mexican States. Congress of the Union of the United Mexican States. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 13 November 2006. Cyrchwyd 7 October 2007.
Chwiliwch am Mecsico
yn Wiciadur.