Môr Celebes

Mae Môr Celebes (Indoneseg: Laut Sulawesi; Ffilipino: Dagat Selebes) yng ngorllewin y Môr Tawel ac yn cael ei ffinio i'r gogledd gan ynysforoedd Sulu a Môr Sulu, ac Ynys Mindanao o'r Philipinau, ar y dwyrain gan gadwyn o Ynysoedd y Sangihe, i'r de gan Benrhyn Mizahassa yn Sulawesi, ac yn y gorllewin gan Kalimantan yn Indonesia. Mae'n ymestyn 675 km o'r gogledd i'r de a 840 km o'r dwyrain i'r gorllewin ac mae cyfanswm arwynebedd o 280,000 km sgwâr ac uchafswm dyfnder o 6,200m. Mae'r môr yn agor yn y de-orllewin trwy Gulfor Makassar i mewn i Môr Java.

Môr Celebes
Maitumcoastal.jpg
Mathmôr Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynolY Cefnfor Tawel Edit this on Wikidata
GwladIndonesia Edit this on Wikidata
Arwynebedd280,000 km² Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau3°N 122°E Edit this on Wikidata
LlednentyddKalabakan River, Afon Mindanao, Sungai Kalumpang Edit this on Wikidata

Mae Môr Celebes yn rhan o hen môr basn a ffurfiwyd 42 miliwn o flynyddoedd yn ôl mewn mangre yn rhydd o unryw dirfas. Erbyn 20 miliwn o flynyddoedd yn ôl, roedd symudiadau crawen y ddaear wedi symud y basn yn ddigon agos at losgfynyddoedd Indonesia a'r Philipinia i dderbyn eu gweddillion.[1] Erbyn 10 miliwn o flynyddoedd yn ôl roedd Môr Celebes yn boddi gyda malurion cyfandirol, gan gynnwys glo, a ollyngwyd gan fynydd newydd a dyfai ar Borneo a'r ffaith fod y  basn wedi docio yn erbyn Ewrasia.

Mae'r ffin rhwng y moroedd  Celebes a Sulu ar Grib Sibutu-Basilan. Mae cerrynt cefnforol cryf, ffosydd dyfn a môr-fynyddoedd, ynghyd ac ynysoedd llosgfynyddol gweithgar, yn arwain at nodweddion eigionegol cymleth.

Amffinio Ffîn Parth Economaidd UnigrywGolygu

Ar Fai Mai 2013, llofnododd  Llywodraeth Gweriniaeth y Philipinau a Llywodraeth  Gweriniaeth Indonesia  gytundeb i sefydlu'r ffîn sy'n amffinio'r  Parth Economaidd Unigryw (EEZ) rhwng y ddwy wlad. Fe gytunwyd y byddai i'r gogledd o'r ffîn dan awdurdodaeth y Philipinau (gelwir y rhan yma o'r môr yn Fôr Mindanao) ac fe fyddai i'r de o'r ffîn dan reolaeth Indonesia (a gelwyd y rhan yma o'r môr yn Fôr Celebes).[2][3][4]

Pwynt Lledred Hydred
1 3° 06’ 41 G  119° 55’ 34 Dn
2 3° 26’ 36 G 121° 21′ 31 Dn
3 3° 48′ 58 G  122° 56′ 03 Dn
4 4° 57′ 42 G 124° 51′ 17 Dn
5 5° 02′ 48 G 125° 28’ 20 Dn
6 6° 25′ 21 G 127° 11′ 42 Dn
7 6° 24′ 25 G 128° 39′ 02″ Dn
8 6° 24′ 20 G 129° 31’ 31 Dn

GraddauGolygu

Mae'r International Hydrographic Organization (IHO) yn diffinio Môr Celebes fel un o ddyfroedd Ynysgadwyn Dwyrain Asia. Mae'r IHO yn diffinio ei therfynau fel a ganlyn:[5]

Ar y Gogledd. O derfyn deheuol Môr Sulu/Sulu Sea [o Bentir Tagolo, lawr arfordir gorllewinol Mindanao i eithafion y de-orllewin hyd at arfordir ogleddol Ynys Basilan/Basilan Island (6°45′N 122°04′E / 6.750°N 122.067°E / 6.750; 122.067), a thrwy'r ynys yma i'w then deheuol either, a felly linnell i Ynys Bitinan (6°04′N 121°27′E / 6.067°N 121.450°E / 6.067; 121.450) oddi ar ben ddwyreiniol eithaf Ynys Jolo/Jolo Island, a thrwy Jolo hyd at bwynt ar ledriad to a point in long. 121°04'Dn ar ei arfordir ddeheuol, a thrwy  Ynysoedd Tapul a Lugus  ac ar hyd arfordir ogleddol Ynys Tawitawi/Island at Ynys Bongao/Island oddi ar ei phen orllewinol (5°01′N 119°45′E / 5.017°N 119.750°E / 5.017; 119.750), ac yno i Tanjong Labian, ym mhen pellaf eithaf Borneo] ac arfordir de-orllewin Mindanao. 

Ar y dwyrain. Llinell o  Bentir Tinaca, man deheuol  Mindanao, i fan gogleddol pulau Sangihe Besar (3°45′N 125°26′E / 3.750°N 125.433°E / 3.750; 125.433) yno trwy'r pulau-pulau Sanguine i Tanjung Puisan, man eithafol gogleddol  Celebes [Sulawesi].

Ar y de. Arfordir gogledd Celebes rhwng tanjung Puisan a tanjung Binar (Cape Rivers) (1°20′N 120°52′E / 1.333°N 120.867°E / 1.333; 120.867) ac yno mewn llinell i Tanjung Mangkalihat yn Borneo, terfyn gogleddol Culfor Makassar/Strait [llinell sydd yn ymuno Tanjung Mangkalihat, Borneo (1°02′N 118°57′E / 1.033°N 118.950°E / 1.033; 118.950) a tanjung Binar (Cape Rivers), Celebes (1°20′N 120°52′E / 1.333°N 120.867°E / 1.333; 120.867)].

Ar y gorllewin. Arfordir dwyrain Borneo rhwng Tanjung Mangkalihat a Tanjong Labian, terfyn deheuol Môr Sulu.

Bywyd morolGolygu

 
Ystifflog o'r rhywogaeth  Enoploteuthis o Fôr Celebes.

Mae'r Môr Celebes yn gartref i amrywiaeth eang o bysgod a chreaduriaid dyfrol. Mae'r lleoliad trofannol â'r dyfroedd clir cynnes yn caniatáu tua 580 allan o  793 o rywogaethau'r byd o cwrelau sy'n adeiladu creigesi cwrel, sy'n tyfu i fod yn un o'r creigesi cwrel mwyaf bio-amrywiol yn y byd, gydag amrywiaeth drawiadol o fywyd morol, gan gynnwys morfilod a dolffiniaid, crwbanod y môr, pelydrau manta, eryr pelydrau, barracuda, marlyn a rhywogaethau  creigesi cwrel a chefnforol eraill. Mae'r tiwna a'r diwna yellowfin hefyd yn doreithiog. Yn ogystal â'r  digonedd o bysgod a gaiff eu pysgota ym Môr Celebes, mae'r môr hefted yn cynhyrchu cynhyrchion dyfrol eraill fel y tang y môr (rhywogaethau o wymon bras). 

 
Ffîn ddeheuol Môr Celebes. Traeth Kelsey  ar Ynys Bunaken, Gogledd Sulawesi
 
Môr Celebes ar ei ffîn ogleddol. Ardal arfordirol Maitum, Sarangani

Arwyddocâd masnachol.Golygu

Mae Môr Celebes  yn ffordd forol bwysig ar gyfer masnach ranbarthol. Mae'r môr hefyd yn boblogaidd ar gyfer plymio sgwba - a hwylio môr moethus.

DaearegGolygu

Mae plot cefnforol yn gorwedd tan Môr Celebes, gyda lledaenu ganol-cefnforol yn ei rhan ganolog. Mae'r lleoliad hwn wedi ei islithro i'r da ac i'r gogledd. Gwnaed nifer o arolygon seismig ac ymchwil drilio'n y maes yma er mwyn casglu gwybodaeth ddaearegol. Mae daeareg Môr Sulawesi wedi ei ddisgrifio'n y Geology of Indonesia Wikibook.

Gweler hefydGolygu

CyfeiriadauGolygu

  1. C. Michael Hogan. 2011.
  2. "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-06-18. Cyrchwyd 2017-08-27.
  3. "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-07-03. Cyrchwyd 2017-08-27.
  4. "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-10-23. Cyrchwyd 2017-08-27.
  5. "Limits of Oceans and Seas, 3rd edition" (PDF). International Hydrographic Organization. 1953. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2011-10-08. Cyrchwyd 7 February 2010.

Dolenni allanolGolygu