Tanchwa Senghennydd

Tanchwa Senghennydd oedd y drychineb waethaf yn hanes y diwydiant glo yng ngwledydd Prydain. Digwyddodd ym Mhwll Lancaster, Glofa'r Universal, ym mhentref glofaol Senghennydd, Sir Forgannwg. Digwyddodd y drychineb ar 14 Hydref 1913. Collodd 439 o ddynion a bechgyn y pwll eu bywydau a hynny ar doriad gwawr. Roedd hyn yn dilyn tanchwa cynharach, ar 24 Mai 1901, pan laddwyd 81 o ddynion.

Tanchwa Senghennydd
Senghenydd pit disaster 1.jpg
Math damwaith gwaith mwyngloddio Edit this on Wikidata
Nifer a laddwyd 439 Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Lleoliad Universal Colliery Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Cymru Cymru
Cyfesurynnau 51.6114°N 3.2813°W Edit this on Wikidata
Cyfnod 14 Hydref 1913 Edit this on Wikidata
Gweler hefyd y dudalen gwahaniaethu, Senghennydd.

Y ffrwydrad yw'r ddamwain cloddio gwaethaf yng Nghymru erioed.[1][2] Roedd yn cynhyrchu glo ar gyfer peiriannau stêm neu ager, yn bennaf, ac roedd ynddo lawer o losgnwy (methan ac ocsigen gan fwyaf), nwy frwydrol iawn.

Tanchwa 1af SenghennyddGolygu

Ar 24 Mai 1901, lladdwyd 81 o ddynion pan gafwyd 3 ffrwydriad o dan y ddaear. Cafwyd ymchwiliad i'r drychineb ac ôl yr adroddiad roedd llawer gromod o lwch glo yn yr aer, a dim digon o ddŵr i'w gadw dan reolaeth. Dywedwyd hefyd fod llawer o fesurau diogelwch wedi eu torri gan y perchnogion.[3][4]

Ail danchwa SenghennyddGolygu

Achos y ffrwydriadGolygu

Tua deuddeg mlynedd ynghynt, ym Mai 1901, bu tri ffrwydrad yn y lofa hon pan laddwyd 81 o bobl. Yn y cwêst dywedwyd mai'r achos pam y lladdwyd cymaint gan y ffrwydriad oedd fod cymaint o lo mân ar ffurf llwch yn yr awyrgylch - sydd fel arfer yn cario'r ffrwydriad lawer pellach drwy'r twneli. Ni chanfyddwyd achos ffrwydriad Senghennydd yn 1913 ond y farn gyffredinol yn y cwêst oedd mai offer signalu trydan oedd ar fai, gan danio'r nwyon. Medrwyd symud y dynion yn rhan ddwyreiniol y pwll allan yn saff, ond llosgwyd llawer o weithwyr y rhan orllewinol, a lladdwyd llawer gan y nwy carbon monocsid yn union wedi'r ffrwydriad.

Ataliwyd achub llawer o'r dynion gan y tanau - a gymerodd dros deuddydd i'w rheoli a 6 wythnos i'w diffodd; chymerodd 6 wythnos i'r achubwyr gludo'r cyrff allan i olau dydd.

 
Torfeydd yn aros am newyddion yng Nglofa'r Universal, Senghenydd[5]

CosbGolygu

Yn yr ymchwiliad a ddilynodd y tanchwa, dywedwyd i'r rheolwr Edward Shaw a'r perchnogion fod yn esgeulus. Dirwywyd Shaw £24 a'r cwmni £10. Mae hyn yn cyfateb a gwerth bywyd o 5 ceiniog y person.

CofebionGolygu

Yn 1981 dadorchuddwyd gofeb i'r rhai a fu farw yn y drychineb, gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol; fe'i lleolwyd y tu allan i Ysgol Gynradd Nant-y-parc

 
Agnes May Webber (13 oed) a'i chwaer fach yn chwilio ac yn aros am newyddion am ei thad.

ar safle'r hen bwll glo. Mae'r gofeb yn replica 20 feet (6 m) o gêr weindio'r pwll.[6]

Cafodd ail gofeb ei dadorchuddio yn 2006 i'r meirw o ffrwydrad 1af (1901) a'r ail (1913).[7]

Cofebion lleol
Cofeb trychineb Senghenydd 2006
Cofeb Cloddio Glo Cenedlaethol Cymru, 2013, gan Les Johnson


Gweler hefydGolygu

LlyfryddiaethGolygu

  • John H. Brown, The Valley of the Shadow (1981)
  • Rhydwen Williams, Amser i Wylo (Abertawe, 1986). Nofel rymus yn seiliedig ar y drychineb.
     Eginyn erthygl sydd uchod am hanes Cymru. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.

CyfeiriadauGolygu

  1. http://www.amgueddfacymru.ac.uk/erthyglau/2012-07-06/Bywydau-Glowyr-yn-werth-5c-yr-un-Ymgynghoriad-y-Llywodraeth-i-drychineb-Senghennydd-1913/
  2. http://www.webcitation.org/6gCYH0FVE
  3. Duckham & Duckham 1973, tt. 160–61.
  4. Redmayne, Williams & Smillie 1914, t. 31.
  5. "The Burning Pit Disaster: Rescue Scenes at the Universal Colliery". The Illustrated London News. 18 Hydref 1913. t. 4.
  6. http://your.caerphilly.gov.uk/abervalleyheritage/visit-us/heritage-trail
  7. Dead Remembered gan Jeanne Parry; South Wales Echo, Caerdydd; 13 Hydref 2006.