Agor y brif ddewislen

Tanchwa Senghennydd oedd y drychineb waethaf yn hanes y diwydiant glo yng ngwledydd Prydain. Digwyddodd ym Mhwll Lancaster, Glofa'r Universal, ym mhentref glofaol Senghennydd, Sir Forgannwg. Digwyddodd y drychineb ar 14 Hydref 1913. Collodd 439 o ddynion a bechgyn y pwll eu bywydau a hynny ar doriad gwawr. Roedd hyn yn dilyn tanchwa cynharach, ar 24 Mai 1901, pan laddwyd 81 o ddynion.

Tanchwa Senghennydd
Senghenydd pit disaster 1.jpg
Math damwaith gwaith mwyngloddio Edit this on Wikidata
Nifer a laddwyd 439 Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Lleoliad Universal Colliery Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Cymru Cymru
Cyfesurynnau 51.6114°N 3.2813°W Edit this on Wikidata
Cyfnod 14 Hydref 1913 Edit this on Wikidata
Gweler hefyd y dudalen gwahaniaethu, Senghennydd.

Y ffrwydrad yw'r ddamwain cloddio gwaethaf yng Nghymru erioed.[1][2] Roedd yn cynhyrchu glo ar gyfer peiriannau stêm neu ager, yn bennaf, ac roedd ynddo lawer o losgnwy (methan ac ocsigen gan fwyaf), nwy frwydrol iawn.

Llun du a gwyn o Lofa'r Universal, a dynnwyd uwchben y torfeydd sydd yn aros am newyddion
Torfeydd yn aros am newyddion yng Nglofa'r Universal, Senghenydd[3]
Agnes May Webber (13 oed) a'i chwaer fach yn chwilio ac yn aros am newyddion am ei thad.

Tanchwa 1af SenghennyddGolygu

Ar 24 Mai 1901, lladdwyd 81 o ddynion pan gafwyd 3 ffrwydriad o dan y ddaear. Cafwyd ymchwiliad i'r drychineb ac ôl yr adroddiad roedd llawer gromod o lwch glo yn yr aer, a dim digon o ddŵr i'w gadw dan reolaeth. Dywedwyd hefyd fod llawer o fesurau diogelwch wedi eu torri gan y perchnogion.[4][5]

Ail danchwa SenghennyddGolygu

Achos y ffrwydriadGolygu

Tua deuddeg mlynedd ynghynt, ym Mai 1901, bu tri ffrwydrad yn y lofa hon pan laddwyd 81 o bobl. Yn y cwêst dywedwyd mai'r achos pam y lladdwyd cymaint gan y ffrwydriad oedd fod cymaint o lo mân ar ffurf llwch yn yr awyrgylch - sydd fel arfer yn cario'r ffrwydriad lawer pellach drwy'r twneli. Ni chanfyddwyd achos ffrwydriad Senghennydd yn 1913 ond y farn gyffredinol yn y cwêst oedd mai offer signalu trydan oedd ar fai, gan danio'r nwyon. Medrwyd symud y dynion yn rhan ddwyreiniol y pwll allan yn saff, ond llosgwyd llawer o weithwyr y rhan orllewinol, a lladdwyd llawer gan y nwy carbon monocsid yn union wedi'r ffrwydriad.

Ataliwyd achub llawer o'r dynion gan y tanau - a gymerodd dros deuddydd i'w rheoli a 6 wythnos i'w diffodd; chymerodd 6 wythnos i'r achubwyr gludo'r cyrff allan i olau dydd.

CosbGolygu

Yn yr ymchwiliad a ddilynodd y tanchwa, dywedwyd i'r rheolwr Edward Shaw a'r perchnogion fod yn esgeulus. Dirwywyd Shaw £24 a'r cwmni £10. Mae hyn yn cyfateb a gwerth bywyd o 5 ceiniog y person.

Cofebion lleol
Cofeb trychineb Senghenydd 2006
Cofeb Cloddio Glo Cenedlaethol Cymru, 2013, gan Les Johnson

CofebionGolygu

Yn 1981 dadorchuddwyd gofeb i'r rhai a fu farw yn y drychineb, gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol; fe'i lleolwyd y tu allan i Ysgol Gynradd Nant-y-parc ar safle'r hen bwll glo. Mae'r gofeb yn replica 20 feet (6 m) o gêr weindio'r pwll.[6]

Cafodd ail gofeb ei dadorchuddio yn 2006 i'r meirw o ffrwydrad 1af (1901) a'r ail (1913). [7]

Gweler hefydGolygu

LlyfryddiaethGolygu

  • John H. Brown, The Valley of the Shadow (1981)
  • Rhydwen Williams, Amser i Wylo (Abertawe, 1986). Nofel rymus yn seiliedig ar y drychineb.
     Eginyn erthygl sydd uchod am hanes Cymru. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.

CyfeiriadauGolygu

  1. http://www.amgueddfacymru.ac.uk/erthyglau/2012-07-06/Bywydau-Glowyr-yn-werth-5c-yr-un-Ymgynghoriad-y-Llywodraeth-i-drychineb-Senghennydd-1913/
  2. http://www.webcitation.org/6gCYH0FVE
  3. "The Burning Pit Disaster: Rescue Scenes at the Universal Colliery". The Illustrated London News: p. 4. 18 Hydref 1913.
  4. Duckham & Duckham 1973, tt. 160–61.
  5. Redmayne, Williams & Smillie 1914, t. 31.
  6. http://your.caerphilly.gov.uk/abervalleyheritage/visit-us/heritage-trail
  7. Dead Remembered gan Jeanne Parry; South Wales Echo, Caerdydd; 13 Hydref 2006.