Karakalpakstan

Mae Karakalpakstan (Karakalpak: Qaraqalpaqstan / Қарақалпақстан; Wsbeceg: Qoraqalpogʻiston), yn swyddogol Gweriniaeth Karakalpakstan (Karakalpak: Qaraqalpaqstan Respublikası / Қарақалпақстан Республикасы; Wsbeceg: Qoraqalpogʻiston Respublikasi), yn weriniaeth ymreolaethol yn Wsbecistan. Mae ym mhen gogledd-orllewinol Wsbecistan. Ei brifddinas yw Nukus (Noʻkis / Нөкис). Mae gan Weriniaeth Karakalpakstan arwynebedd o 160,000 cilomedr sgwâr (62,000 mi sg). Mae ei diriogaeth yn gorchuddio tir clasurol Khwarezm, a elwid yn Kāt (کات) mewn llenyddiaeth glasurol Bersiaidd.

Karakalpakstan
Karakalpakstan map.png
Emblem of Karakalpakstan.svg
MathGweriniaeth ymreolaethol
PrifddinasNukus Edit this on Wikidata
Poblogaeth1,817,500 Edit this on Wikidata
Pennaeth llywodraethMusa Yerniyazov Edit this on Wikidata
Cylchfa amserUTC+05:00 Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
SirWsbecistan Edit this on Wikidata
GwladBaner Wsbecistan Wsbecistan
Arwynebedd160,000 km² Edit this on Wikidata
Uwch y môr41 metr Edit this on Wikidata
Yn ffinio gydaArdal Xorazm, Ardal Bukhara, Ardal Navoiy, Ardal Mangystau, Ardal Aktobe ac Ardal Dasoguz.
Cyfesurynnau43.17°N 58.75°E Edit this on Wikidata
UZ-QR Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
arlywydd Edit this on Wikidata
Pennaeth y LlywodraethMusa Yerniyazov Edit this on Wikidata

HanesGolygu

O tua 500 CC i 500 OC, roedd rhanbarth yr hyn sydd bellach yn Karakalpakstan yn ardal amaethyddol lewyrchus a gefnogwyd gan ddyfrhau helaeth.[1] Roedd yn diriogaeth o bwysigrwydd strategol ac yn destun dadl ffyrnig. Cofnodwyd y bobl Karakalpak am y tro cyntaf, a arferai fod yn herwyr a physgotwyr crwydrol, gan dramorwyr yn yr 16eg ganrif. Rhoddwyd Karakalpakstan i Ymerodraeth Rwsia gan Khanate Khiva ym 1873.[2] O dan reolaeth Sofietaidd, roedd y weriniaeth ymreolaethol yn ardal ymreolaethol yng Ngweriniaeth Sosialaidd Ffederal Sofietaidd Rwsia cyn dod yn rhan o Wsbecistan ym 1936.[3] Mae'n debyg bod y rhanbarth ar ei fwyaf llewyrchus yn y 1960au a'r 1970au, pan oedd dyfrhau o'r Amu Darya yn cael ei ehangu. Heddiw, fodd bynnag, mae draeniad y Môr Aral wedi golygu bod Karakalpakstan yn un o ranbarthau tlotaf Wsbecistan.[4] Mae'r rhanbarth yn dioddef o sychder helaeth, yn rhannol oherwydd patrymau tywydd, ond hefyd yn bennaf oherwydd bod afonydd Amu a Syr Darya yn cael eu hecsbloetio yn bennaf yn rhan ddwyreiniol y wlad. Mae methiannau cnydau wedi amddifadu tua 48,000 o bobl o’u prif ffynhonnell incwm ac mae prinder dŵr yfed wedi creu ymchwydd o glefydau heintus.[5]

DaearyddiaethGolygu

Mae Karakalpakstan bellach yn anialwch yn bennaf ac mae yng ngorllewin Wsbecsitan ger y Môr Aral, yn rhan isaf basn Amu Darya.[6][5][7] Mae ganddo arwynebedd o 164,900 km2[8] ac wedi'i amgylchynu gan anialwch. Mae Anialwch Kyzyl Kum i'r dwyrain ac mae Anialwch Karakum i'r de. Mae llwyfandir creigiog yn ymestyn i'r gorllewin i Fôr Caspia.[9]

GwleidyddiaethGolygu

Mae Gweriniaeth Karakalpakstan yn ffurfiol yn sofran ac yn rhannu pŵer feto dros benderfyniadau yn ei gylch ag Wsbecistan. Yn ôl y cyfansoddiad, mae'r berthynas rhwng Karakalpakstan ac Wsbecistan yn cael ei "rheoleiddio gan gytuniadau a chytundebau" ac mae unrhyw anghydfodau'n cael eu "setlo trwy gymod". Mae ei hawl i ddod yn annibynnol wedi'i gyfyngu gan bŵer feto deddfwrfa Wsbecistan dros unrhyw benderfyniad i ymwahanu.[10] Mae erthygl 74, pennod XVII, Cyfansoddiad Wsbecistan, yn dweud: "Bydd gan Weriniaeth Karakalpakstan yr hawl i ymwahanu o Weriniaeth Uzbekistan ar sail refferendwm ledled y wlad a gynhelir gan bobl Karakalpakstan.".

DemograffegGolygu

Amcangyfrifir bod poblogaeth Karakalpakstan oddeutu 1.7 miliwn ac yn 2007 amcangyfrifwyd bod tua 400,000 o'r boblogaeth yn grŵp ethnig Karakalpak, 400,000 yn Wsbeciaid a 300,000 yn Casaciaid.[11] Ystyr Karkalpak yw "Het ddu".[12]  Ystyrir iaith Karakalpak yn agosach at Casacheg nag at Wsbeceg. Ysgrifennwyd yr iaith mewn wyddor Gyrillig wedi'i haddasu yn y cyfnod Sofietaidd ac mae wedi'i hysgrifennu yn yr wyddor Ladin ers 1996.

 
Caer hynafol Kyzyl-Kala (1af-4edd ganrif OC), yn cael ei hadfer (2018).

Tyfodd y boblogaeth i 1.8 miliwn yn 2017. Y gyfradd genedigaeth yw 2.19%: ganwyd oddeutu 39,400 o blant yn 2017. Bu farw bron i 8,400 o bobl yn yr un cyfnod. Y gyfradd marwolaeth yw 0.47%. Y gyfradd twf naturiol yw 31,000, neu 1.72%.

Yr oedran canolrifol oedd 27.7 mlwydd oed yn 2017, sy'n iau na gweddill Wsbecistan (canolrif oed 28.5 ledled y wlad). Mae dynion yn 27.1 oed, tra bod menywod yn 28.2 oed.

Heblaw am y brifddinas, mae dinasoedd mawr y wlad yn cynnwys Xojeli (Cyrillic: Ходжейли ), Taxiatosh (Тахиаташ), Shimbai (Шымбай), Konirat (Қоңырат) a Moynaq (Муйнак), cyn porthladd Môr Aral sy'n bellach wedi sychu'n llwyr, yn ôl NASA.[13]

EconomiGolygu

 
Casglu cotwm ger Kyzyl-Kala.

Arferai economi'r rhanbarth fod yn ddibynnol iawn ar bysgodfeydd yn y Môr Aral. Bellach mae'n cael ei gefnogi gan gotwm, reis a melonau. Mae pŵer trydan dŵr o orsaf fawr a adeiladwyd gan y Sofietiaid ar yr Amu Darya hefyd yn bwysig i'r economi.

Ar un adeg roedd delta Amu Darya yn boblog iawn ac yn cefnogi amaethyddiaeth helaeth ar sail dyfrhau am filoedd o flynyddoedd. O dan y Khorezm, cafodd yr ardal gryn bŵer a ffyniant. Fodd bynnag, mae'r newid graddol yn yr hinsawdd dros y canrifoedd wedi'i gyflymu gan anweddiad dynol o'r Môr Aral ar ddiwedd yr 20fed ganrif, gan greu golygfa anghyfannedd yn y rhanbarth. Mae mwynau hynafol afonydd, llynnoedd, corsydd cyrs, coedwigoedd a ffermydd yn sychu ac yn cael eu gwenwyno gan halen a gludir gan y gwynt a chan weddillion gwrtaith a phlaladdwyr o wely sych Môr Aral. Mae tymheredd yr haf wedi codi 10 °C (18 °F) ac mae tymheredd y gaeaf wedi gostwng 10 °C (18 °F). Mae cyfradd anemia, afiechydon anadlol a phroblemau iechyd eraill wedi codi'n ddramatig yno.[14]

Is-adrannau gweinyddolGolygu

 
Ardaloedd Karakalpakstan.
 
Dinasoedd mwyaf Karakalpakstan
Enw ardal Prifddinas ardal
1 Ardal Amudaryo Mang'it
2 Ardal Beruniy Beruniy
3 Ardal Shimbay Chimboy
4 Ardal Ellikqala Bo'ston
5 Ardal Kegeyli Kegeyli
6 Ardal Mo'ynaq Mo'ynaq
7 Ardal Nukus Oqmang'it
8 Ardal Qonliko'l Qanliko'l
9 Ardal Qo'n'irat Qo'n'irat
10 Ardal Qarao'zak Qarao'zak
11 Ardal Shumanay Shumanay
12 Ardal Taxtako'pir Taxtako'pir
13 Ardal To'rtkul To'rtkul
14 Ardal Xojeli Xojeli
15 Ardal Bozataw Bozataw

CyfryngauGolygu

RadioGolygu

Yn 2009, agorwyd gorsaf radio gyntaf Karakalpakstan. Enw'r orsaf yw Nukus FM, sy'n darlledu ar amledd radio 100.4 MHz, dim ond yn Nukus.



CyfeiriadauGolygu

 

  1. Bolton, Roy (2009). Russian Orientalism: Central Asia and the Caucasus. Sphinx Fine Art. t. 54. ISBN 978-1-907200-00-7. Cyrchwyd 2012-03-03.
  2. Qaraqalpaqs of the Aral Delta. Prestel Verlag. 2012. t. 68. ISBN 978-3-7913-4738-7.
  3. Europa Publications Limited (2002). Eastern Europe, Russia and Central Asia. Taylor & Francis. t. 536. ISBN 1-85743-137-5. Cyrchwyd 2012-03-03.
  4. Mayhew, Bradley (2007). Central Asia: Kazakhstan, Tajikistan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, Turkmenistan. Lonely Planet. t. 258. ISBN 978-1-74104-614-4. Cyrchwyd 2012-03-03.
  5. 5.0 5.1 Thomas, Troy S.; Kiser, Stephen D.; Casebeer, William D. (2005). Warlords rising: confronting violent non-state actors. Lexington Books. tt. 30, 147–148. ISBN 0-7391-1190-6. Cyrchwyd 2012-03-03.
  6. Batalden, Stephen K.; Batalden, Sandra L. (1997). The newly independent states of Eurasia: handbook of former Soviet republics. Greenwood Publishing Group. t. 187. ISBN 0-89774-940-5. Cyrchwyd 2012-03-03.
  7. Merkel, Broder; Schipek, Mandy (2011). The New Uranium Mining Boom: Challenge and Lessons Learned. Springer. t. 128. ISBN 978-3642221217. Cyrchwyd 2012-06-07.
  8. Roeder, Philip G. (2007). Where nation-states come from: institutional change in the age of nationalism. Princeton University Press. tt. 55, 67. ISBN 978-0-691-13467-3. Cyrchwyd 2012-03-03.
  9. Bolton, Roy (2009). Russian Orientalism: Central Asia and the Caucasus. Sphinx Fine Art. t. 54. ISBN 978-1-907200-00-7. Cyrchwyd 2012-03-03.Bolton, Roy (2009). Russian Orientalism: Central Asia and the Caucasus. Sphinx Fine Art. p. 54. ISBN 978-1-907200-00-7. Retrieved 3 Mawrth 2012
  10. Roeder, Philip G. (2007). Where nation-states come from: institutional change in the age of nationalism. Princeton University Press. tt. 55, 67. ISBN 978-0-691-13467-3. Cyrchwyd 2012-03-03.
  11. Mayhew, Bradley (2007). Central Asia: Kazakhstan, Tajikistan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, Turkmenistan. Lonely Planet. t. 258. ISBN 978-1-74104-614-4. Cyrchwyd 2012-03-03.
  12. Project, Joshua. "Karakalpak, Black Hat in Uzbekistan". joshuaproject.net (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-05-13.
  13. "The dried-up Aral Sea is now a post-apocalyptic playground". Grist (yn Saesneg). 2014-10-01. Cyrchwyd 2021-05-13.
  14. Pearce, Fred (2007). When the Rivers Run Dry: Water, the Defining Crisis of the Twenty-first Century. Beacon Press. t. 211. ISBN 978-0-8070-8573-8.