Gwisgoedd Palesteina

Mae Gwisgoedd Palesteinaidd yn cyfeirio at y dillad traddodiadol a wisgwyd gan Balesteiniaid tan yn ddiweddar. Roedd teithwyr tramor i Balesteina yn y 19g a dechrau'r 20g yn aml yn cyfeirio at amrywiaeth gyfoethog y gwisgoedd o ddydd i ddydd, yn enwedig gan y fellaheen neu ferched y pentref. Roedd llawer o'r dillad wedi'u gwneud â llaw wedi'u brodio'n gyfoethog ac roedd creu a chynnal a chadw'r eitemau hyn yn chwarae rhan sylweddol ym mywydau menywod y rhanbarth.

Gwisgoedd Palesteina
Math o gyfrwngdiwylliant gwerin Edit this on Wikidata
Mathgwisg werin Edit this on Wikidata
GwladwriaethGwladwriaeth Palesteina Edit this on Wikidata
Tudalen Comin Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia

Er bod arbenigwyr yn y maes yn olrhain gwreiddiau gwisgoedd Palestina i'r hen amser, nid oes unrhyw arteffactau dillad sydd wedi goroesi o'r cyfnod cynnar hwn y gellir cymharu'r eitemau modern yn ddiffiniol yn eu herbyn. Mae dylanwadau o'r gwahanol ymerodraethau megis yr Hen Aifft, Rhufain Hynafol a'r ymerodraeth Bysantaidd, wedi'u dogfennu gan ysgolheigion yn seiliedig i raddau helaeth ar y darluniau mewn celf a disgrifiadau mewn llenyddiaeth o wisgoedd a gynhyrchwyd yn ystod yr amseroedd hyn.

A woman from Ramallah
Dynes o Ramallah, c. 1929-1946

Hyd at y 1940au, roedd gwisgoedd Palestina traddodiadol yn adlewyrchu statws economaidd a phriodasol merch a'i thref neu ardal enedigol, gydag arsylwyr gwybodus yn medru gwahaniaethu rhwng (ac adnabod) y gwahanol fathau o ffabrig, lliwiau, toriad a motiffau brodwaith (neu ddiffyg hynny) a ddefnyddir yn y dillad.[1]

Gwreiddiau

golygu
 
Merch Palesteina o Fethlehem mewn gwisg draddodiadol, rhwng 1890 a 1900

Mae Geoff Emberling, cyfarwyddwr Amgueddfa'r Sefydliad Dwyreiniol, yn nodi bod dillad Palestina o ddechrau'r 19g i'r Rhyfel Byd Cyntaf yn dangos "olion o ddillad tebyg a gynrychiolwyd mewn celf dros 3,000 o flynyddoedd yn ôl."[2]

Mae Hanan Munayyer, casglwr ac ymchwilydd dillad Palestina, yn gweld enghreifftiau o wisg proto-Palesteinaidd mewn arteffactau o'r cyfnod Canaaneaidd (1500 BCE) fel paentiadau Aifft yn darlunio Canaaneaid / mewn dillad siâp-A.[3] Dywed Munayyer, o 1200 CC i 1940 OC, bod yr holl ffrogiau Palestina wedi'u torri o ffabrigau naturiol mewn siâp A-llinell tebyg gyda llewys trionglog.[3] Mae'r siâp hwn yn hysbys i archeolegwyr fel y "tiwnig Syriaidd" ac mae'n ymddangos mewn arteffactau fel engrafiad ifori o Megiddo sy'n dyddio i 1200 CC.[3][4]

Gwehyddu a ffabrigau

golygu

Cynhyrchwyd ffabrigau gwlân i'w defnyddio bob dydd gan wehyddion yn Majdal, Bethlehem, Ramallah a Jerwsalem. Gallai'r gwlân fod o ddefaid, geifr neu gamelod.[5][6] Yn draddodiadol, roedd menywod yn gwehyddu ymhlith y Bedowiniaid i greu eitemau domestig, fel pebyll, rygiau a gorchuddion gobennydd. Mae edau'n cael ei nyddu o wlân defaid, wedi'i liwio â lliwiau naturiol, a'i wehyddu i mewn i'r ffabrig cryf gan ddefnyddio gwŷdd daear.[7]

 
Gwehyddu Majdali. Gaza 1950au

Roedd cynhyrchu brethyn ar gyfer gwisgoedd Palesteinaaidd traddodiadol a'i allforio ledled y byd Arabaidd yn ddiwydiant allweddol ym mhentref Majdal. Cynhyrchwyd ffabrig Majdalawi gan wehydd gwrywaidd ar wŷdd gwadn sengl gan ddefnyddio edafedd cotwm du ac indigo wedi'u cyfuno â ffycsia ac edafedd sidan gwyrddlas. Mae crefft gwehyddu Majdalawi yn parhau fel rhan o brosiect cadwraeth ddiwylliannol sy'n cael ei redeg gan sefydliad Crefftau Atfaluna a'r Pentref Celf a Chrefft yn Ninas Gaza.[7]

Brodwaith Palestina

golygu
 
Merched yng ngwisg Bethlehem cyn 1918, Portread Bonfils

Byddai merched yn dechrau cynhyrchu dillad wedi'u brodio, sgil a basiwyd iddynt yn gyffredinol gan eu neiniau, gan ddechrau yn saith oed. Cyn yr 20g, ni anfonwyd y mwyafrif o ferched ifanc i'r ysgol, a threuliwyd llawer o'u hamser y tu allan i dasgau'r cartref yn creu dillad, yn aml ar gyfer eu trousseau priodas (Arabeg: jhaz) a oedd yn cynnwys popeth y byddai ei angen arnynt o ran dillad, gan gynnwys ffrogiau bob dydd a rhai seremonïol, gemwaith, gorchuddion, hetresses, dillad isaf, gweision, gwregysau ac esgidiau.[2][8]

Ôl-1948

golygu
 
Blaen gwisg (qabbeh) wedi'i werthu fel gorchudd clustog, Ramallah, 2000.

Arweiniodd ecsodus Palestina yn 1948 at aflonyddwch mawr mewn dulliau traddodiadol o greu gwisg ac arferion y teiliwr, gan na allai llawer o ferched a oedd wedi'u dadleoli fforddio'r amser na'r arian mwyach i fuddsoddi mewn dillad brodio cymhleth.[9] Roedd Widad Kawar ymhlith y cyntaf i gydnabod yr arddulliau newydd a oedd yn datblygu ar ôl y Nakba.

Dechreuodd arddulliau newydd ymddangos yn y 1960au. Er enghraifft, y "ffrog chwe changen" a enwir ar ôl y chwe band llydan o frodwaith sy'n rhedeg i lawr o'r canol.[10] Daeth yr arddulliau hyn o'r gwersylloedd ffoaduriaid, yn enwedig ar ôl 1967. Collwyd arddulliau pentrefi unigol a disodlwyd arddull "Palestina" adnabyddadwy.[11]

Mae'r shawal, arddull poblogaidd yn y Lan Orllewinol a Gwlad Iorddonen cyn yr Intifada cyntaf, yn ôl pob tebyg wedi esblygu o un o'r nifer o brosiectau brodwaith y wladwriaeth les, yn y gwersylloedd hyn. Roedd yn ffasiwn fyrrach a chulach, gyda thoriad mwy gorllewinol.[12]

 
Pwyth cwrtio modern o Bayt Jalla a ddefnyddir yn draddodiadol ar baneli o ffrog briodas malak.
 
Doll mewn ffrog briodas a oedd yn nodweddiadol o ardal Ramallah ac a oedd yn boblogaidd cyn 1948, wedi'i wneud gan brosiect YWCA yn Jalazone RC. c. 2000.

Mathau o ddillad

golygu

Gwisg sylfaenol

golygu
  • Thob, gwisg ffit llac gyda llewys, roedd toriad y dilledyn yn amrywio yn ôl rhanbarth.
      • qabbeh: panel cist sgwâr y Thob, wedi'i addurno'n aml
      • diyal: panel hem cefn brocaded ar y ffrog Bethlehem.
      • shinyar: panel cefn isaf y ffrog, wedi'i addurno mewn rhai rhanbarthau
  • Libas: trowsus
  • Taqsireh: siaced fer wedi'i brodio a wisgir gan ferched Bethlehem ar achlysuron Nadoligaidd. Roedd cwrtio aur y siacedi yn aml yn cyfateb i'r ffrog. Defnyddiwyd siacedi symlach dros ffrogiau bob dydd. Mae'r enw yn deillio o'r ferf Arabeg "to shorten", (Stillmann, t. 36),
  • Jubbeh: siaced, wedi'i gwisgo gan ddynion a menywod,
  • Jillayeh: jubbeh wedi'i frodio, yn aml dilledyn allanol wedi'i frodio mewn gwisg briodas,
  • Shambar: gorchudd mawr, sy'n gyffredin i ardal Hebron a de Palestina.

Penwisgoedd

golygu
 
Dynes yn gwisgo patrwm rhwyd bysgota o'r enw keffiyeh, Paris

Roedd gan y menywod ym mhob rhanbarth eu penwisgoedd nodedig eu hunain. Addurnodd y menywod eu penwisgoedd gyda darnau arian ac aur. Po fwyaf o ddarnau arian, y mwyaf yw cyfoeth a bri’r perchennog (Stillman, t. 38);

  • Shaṭweh:[1] Archifwyd 2007-09-27 yn y Peiriant Wayback[2] Archifwyd 2007-09-27 yn y Peiriant Wayback, het gonigol nodedig, "wedi'i siapio yn debyg i bot blodau sydd wedi'i droi i fyny", yn cael ei chario gan ferched priod yn unig. Fe'i defnyddir yn bennaf ym Methlehem, hefyd yn Lifta ac Ain Karm, (yn Ardal Jerwsalem), a Beit Jala a Beit Sahur (y ddau ger Bethlehem) (Stillman t. 37)
  • Smadeh: a ddefnyddir yn Ramallah, yn cynnwys cap wedi'i frodio, gydag ymyl stiff. Rhoddir rhes o ddarnau arian, wedi'u gosod y naill yn dynn yn erbyn y llall, o amgylch pen yr ymyl. Gellir gwnio darnau arian ychwanegol i'r rhan uchaf neu eu cysylltu â bandiau cul, wedi'u brodio. Yn yr un modd â penwisgoedd menywod eraill, roedd y smadeh yn cynrychioli cyfoeth priodasol y gwisgwyr, ac yn gweithredu fel cronfa arian bwysig. Ysgrifennodd un arsylwr ym 1935: "Weithiau fe welwch fwlch yn y rhes o ddarnau arian ac rydych chi'n dyfalu bod bil meddyg wedi gorfod cael ei dalu, neu fod y gŵr yn America wedi methu ag anfon arian" (dyfynnwyd yn Stillman, t. 53. )
  • Araqiyyeh: a ddefnyddir yn Hebron. Mae'r geiriau araqiyyeh a taqiyyeh wedi cael eu defnyddio ers yr Oesoedd Canol yn y byd Arabaidd i ddynodi capiau pen bach, agos, fel arfer o gotwm, a ddefnyddiwyd gan y ddau ryw. Y pwrpas gwreiddiol oedd amsugno chwys (Arabaidd: "araq"). Yn Palestina gyfan, parhawyd i ddefnyddio'r gair taqiyyeh am y cap penglog syml a ddefnyddir agosaf at y gwallt. Yn ardal Hebron, fodd bynnag, daeth y gair araqiyyeh i ddynodi'r cap wedi'i frodio â thop pigfain y byddai menyw briod yn ei wisgo dros ei thaqiyyeh. Yn ystod ei dyweddiad, byddai menyw o ardal Hebron yn gwnio ac yn brodio ei araqiyyeh, ac yn addurno'r ymyl gyda darnau arian o'i gwaddol. Y tro cyntaf y byddai'n gwisgo ei araqiyyeh fyddai ar ddiwrnod ei phriodas. (Stillman, t. 61)

Casgliadau o wisgoedd Palestina

golygu

Mae enghreifftiau o wisgoedd o Balesteina ac arteffactau cysylltiedig mewn sawl amgueddfa a chasgliad, cyhoeddus a phreifat.

Casgliadau cyhoeddus

golygu
 
Gwisg briodas priodasferch o Bayt Jibrin mewn arddangosfa yn yr Oriental Institute, Chicago .

Gweler hefyd

golygu
  • Diwylliant Palestina
  • Widad Kawar
  • Serene Husseini Shahid
  • Lleoliadau Palestina wedi'u diboblogi yn Israel

Cyfeiriadau

golygu
  1. Jane Waldron Grutz (January–February 1991). "Woven Legacy, Woven Language". Saudi Aramco World. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-02-19. Cyrchwyd 2006-11-20.
  2. 2.0 2.1 "Palestinian women used clothes to make more than a fashion statement". University of Chicago News Office. 9 November 2006.
  3. 3.0 3.1 3.2 Pat McDonnell Twair (October 2006). "Sovereign Threads". Palestine Heritage Foundation. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-07-01. Cyrchwyd 2021-08-27.
  4. Denise O'Neal (September–October 2005). "Threads of Tradition:An Exhibition of Palestinian Folk Dress at Antiochian Village". Palestine Heritage Association. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-09-27. Cyrchwyd 2021-08-27.
  5. Gillow, John (2010) Textiles of the Islamic World. Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-51527-3. p.112.
  6. Kawar, Widad Kamel (2011) Threads of Identity. Melisende. ISBN 978-9963-610-41-9. p.185.
  7. 7.0 7.1 "Craft traditions from Palestine". Sunbula. Archifwyd o'r gwreiddiol ar March 21, 2008. Cyrchwyd July 18, 2012.
  8. Shahin, 2005, p. 73.
  9. Saca, Iman (2006). Embroidering Identities: A Century of Palestinian Clothing. THE ORIENTAL INSTITUTE MUSEUM OF THE UNIVERSITY OF CHICAGO. ISBN 1-885923-49-X.
  10. Weir, Shelagh (1989) Palestinian Costume. British Museum. ISBN 0-7141-1597-5. p. 112.
  11. Skinner, Margarita (2007) PALESTINIAN EMBROIDERY MOTIVES. A Treasury of Stiches 1850-1950. Melisende. ISBN 978-1-901764-47-5. p. 21.
  12. Weir, Shelagh (1989) Palestinian Costume. British Museum. ISBN 0-7141-1597-5. pp. 88, 113.

Llyfryddiaeth

golygu
  • Stillman, Yedida Kalfon (1979): Gwisg a gemwaith Palestina, Albuquerque: Gwasg Prifysgol New Mexico,ISBN 0-8263-0490-7 (Catalog o'r Amgueddfa Celf Werin Ryngwladol (MOIFA) yng nghasgliad Santa Fe [3] o ddillad a gemwaith Palestina. )
  • Omar, Abed Al-Samih Abu (1986): Brodwaith a gemwaith traddodiadol Palestina, Jerwsalem: Al-Shark, (yn seiliedig yn bennaf ar ei gasgliad ei hun. )
  • Hafiz al - Siba'i, Tahira Abdul (1987): Golwg Fer ar Wisgoedd Palestina Traddodiadol: Cyflwyniad o Ffasiwn Palestina, TA Hafiz, testun Saesneg, Ffrangeg ac Arabeg;
  • Needler, Winifred (1949). Palestina: Hynafol a Modern - Llawlyfr a chanllaw i gasgliad Palestina Amgueddfa Archeoleg Frenhinol Ontario, Toronto. Amgueddfa Archeoleg Frenhinol Ontario.
  • Völger, Gisela, Welck, Karin v. Hackstein, Katharina (1987): Pracht und Geheimnis: Kleidung und Schmuck aus Palästina und Jordanien : Katalog der Sammlung Widad Kawar . Köln: Rautenstrauch-Joest-Museum,
  • Völger, Gisela (1988): Memoire de soie. Costumes et parures de Palestine et de Jordanie Paris, (Catalog arddangosfa o gasgliad Widad Kamel Kawar o wisg a gemwaith Palestina a Gwlad Iorddonen. )
  • Weir, Shelagh a Shahid, Serene (1988): brodwaith Palestina: patrymau traws-bwyth o wisgoedd traddodiadol menywod pentref Palestina Llundain: cyhoeddiadau’r Amgueddfa Brydeinig,ISBN 0-7141-1591-6
  • Rajab, J. (1989): Gwisg Palestina, Kegan Paul International, Llundain,ISBN 0-7103-0283-5
  • [] (1995): Trywyddau Traddodiad: Gwisgoedd Priodas Seremonïol o Balesteina: Casgliad Munayyer. Brockton, MA: Amgueddfa Fuller, Brockton, MA,
  • Weir, Shelagh (Awst 1995): Gwisg Palestina Amgueddfa Brydeinig Pubns Ltd.ISBN 0-7141-2517-2
  • Cored Widad Kawar / Shelagh: Gwisgoedd a Thollau Priodas yn Bayt Dajan .

Dolenni allanol

golygu