Mae Thermopylae (Ynganiad [θə(r)'mɒpəli]), Groeg: Θερμοπύλαι ("Y Pyrth Poeth") yn fan ar arfordir dwyreiniol Groeg fu'n fangre nifer o frwydrau. Daw'r enw o ffynhonnau poeth sy'n dal i'w gweld yno.

Thermopylae
Delwedd:Thermopylae 04.jpg, Thermopylae ancient coastline large.jpg
Mathnarrows, safle archaeolegol Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
LleoliadThermopiles Edit this on Wikidata
SirBwrdeistref Lamia Edit this on Wikidata
GwladGwlad Groeg Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau38.797617°N 22.535785°E Edit this on Wikidata
Map
Statws treftadaethlisted archaeological site in Greece Edit this on Wikidata
Manylion
Thermopylae o ardal Mur y Phociaid. Yn yr hen amser roedd y môr yn cyrraedd bron at droed y mynydd.

Mae safle Thermopylae ar y brif ffordd sy'n arwain o'r gogledd i'r de rhwng Locris a Thessalia. Erbyn hyn mae gwastadedd rhwng llethrau'r mynyddoedd a'r môr, ond yn 480 CC pan ymladdwyd y frwydr enwocaf yma roedd y môr yn dod yn agos iawn at y mynyddoedd, gan adael dim ond bwlch cul, tua 14 medr o led yn ei fan gulaf. Oherwydd hyn roedd Thermopylae yn fan o bwysigrwydd strategol mawr wrth geisio amddiffyn yn erbyn ymosodiad o'r gogledd. Yr unig anfantais oedd fod llwybrau trwy'r mynyddoedd fyddai'n galluogi'r ymosodwr i ddod tu cefn i'r amddiffynwyr.

Y frwydr enwocaf oedd Brwydr Thermopylae yn 480 CC, pan lwyddodd nifer gymharol fychan o Roegiaid dan Leonidas, brenin Sparta, i wrthsefyll byddin Bersaidd enfawr dan Xerxes am rai dyddiau. Yn y diwedd bradychwyd cyfrinach y llwybr trwy'r mynyddoedd. Gwrthododd Leonidas a rhan o'i fyddin ffoi, gan ymladd hyd y diwedd.

Yn 279 CC ymosododd byddin o lwythau Galaidd dan Brennus ar Wlad Groeg. Llwyddodd byddin Roegaidd dan yr Atheniad Calippus i'w hatal yn Thermopylae am gyfnod, ond unwaith eto daeth yr ymosodwyr i wybod am y llwybrau trwy'r mynyddoedd a bu rhaid i'r Groegiaid encilio. Yn 191 CC ceisiodd Antiochus III Fawr amddiffyn y bwlch yn erbyn y Rhufeiniaid dan Manius Acilius Glabrio, ond gorchfygwyd ef gan y Rhufeiniaid.

Bu ymladd yma eto yn ystod Rhyfel Annibynniaeth Groeg. Yn 1821, ceisiodd y gwrthryfelwyr Groegaidd dan Athanasios Diakos wrthsefyll byddin Dwrcaidd o tua 8,000 oedd yn ceisio symud o Thessalia i ddelio a gwrthryfeloedd yn Roumeli a'r Peloponnese. Ceisiodd Diakos ddal gafael ar bont Alamana gyda dim ond 48 o wŷr, ond cymerwyd ef yn garcharor a'i ddienyddio.

Bu ymladd yn yr ardal eto yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pan lwyddodd milwyr o Awstralia a Seland Newydd i ddal yr Almaenwyr yn ôl yn ddigon hir i'r fyddin Brydeinig encilio i Creta.