Agor y brif ddewislen
Mae cennin yn ailgyfeirio i'r dudalen hon. Gweler hefyd Cennin (gwahaniaethu).
Cennin
Dosbarthiad gwyddonol
Teyrnas: Plantae
Ddim wedi'i restru: Angiosbermau
Ddim wedi'i restru: Monocotau
Urdd: Asparagales
Teulu: Amaryllidaceae
Is-deulu: Allioideae
Genws: Allium
Rhywogaeth: A. ampeloprasum
Amrywiad: A. ampeloprasum var. porrum
Enw trienwol
Allium ampeloprasum var. porrum
(L.) J. Gay
Cyfystyron

Allium porrum

Llysieuyn sydd yn perthyn i'r un teulu o blanhigion â nionyn yw cenhinen (Allium ampeloprasum var. porrum neu Allium porrum). Defnyddir i wneud cawl cennin.

Cynnwys

Symbol Cenedlaethol CymreigGolygu

Dim ond yn ddiweddar y daeth y Cennin Pedr yn rhyw fath o arwyddlun cenedlaethol Cymreig. Y Genhinen (leek) ydi’r un go iawn? Mae hanes y Genhinen fel arwyddlun i’r Cymry yn mynd yn ôl i droad y 5g., pan fu i Dewi Sant gynghori’r Cymry cyn brwydr fawr oedd ar fin digwydd rhyngddynt â’r Sacsoniaid paganaidd y dylsai’r milwyr Cymreig wisgo cenhinen yn eu helmed er mwyn medru nabod ei gilydd yn haws – a’r Cymry enillodd hefyd! Roedd y Cymry’n ei gwisgo hefyd ym mrwydrau Crecy ag Agincourt yn Ffrainc yn y Canol Oesoedd. Ceir llawer o hen rysétiau, fel rhai Meddygon Myddfai o’r 12g yn son bod y Genhinen yn dda nid yn unig i atal gwaedu ac asio esgyrn ond fe fyddai rhwbio sug cennin dros y corff yn arbed milwyr mewn brwydr. Dim rhyfedd i’r Genhinen gael ei mabwysiadu fel bathodyn cap gan y Gatrawd Gymreig! Rhan o’r ‘seremoni dderbyn’, pan fyddai recriwts ifanc yn cael eu derbyn i’r Gatrawd, fyddai iddynt fwyta Cenhinnen amrwd ar Ddydd Gwyl Dewi (cyn i’r Catrodau Cymreig gael eu huno yn 2006).

Sonia Shakespeare yn ei ddrama Henry V am y Cymry yn gwisgo cenhinnen cyn brwydr Poitiers: If your majesty is remembered of it, the Welshmen did good service...wearing leeks in their Monmouth caps, which your majesty know, to this hour is an honourable badge of the service, and I do believe your majesty takes no scorn to wear the leek upon St. Tavy’s Day meddai Fluellen. A phan aeth Pistol ati i wneud hwyl am ben Fluellen am wisgo cenhinnen yn ei het, fe heriodd Fluellen ef i fwyta’r planhigyn. Pan wrthododd Pistol, gan ddweud: Not for Cadwallader and all his goats. fe wylltiodd y Cymro ac ar ôl rhoi cweir i Pistol fe’i gorfododd i fwyta’r Genhinnen yn ei chrynswth, nes oedd dagrau yn rhedeg lawr ei ruddiau!

Ond mae’n debyg mai’r prif reswm pam fod y genhinen mor bwysig inni fel cenedl ydy bod yr hen Gymry yn alluog iawn am ei thyfu hi – a bod Cawl Cennin wedi bod yn ganolog i’n bwydlen ni ar hyd y canrifoedd. Ac yn enwedig, ar un amser, dros gyfnod y Grawys, sef yr ympryd Eglwysig 40 diwrnod rhwng Dy’ Mawrth Crempog a’r Pasg. Mae cystadlaethau tyfu’r Genhinen fwyaf yn boblogaidd mewn sioeau garddwriaethol. Ceir dau brif ddosbarth – y Cennin Hir (hir a main) a’r Cennin Pot (byr a thew) ac weithiau ddosbarthiadau rhyngddynt.

Aeth pobl ‘barchus’ ddiwedd y 19g i ystyried y Genhinen braidd yn ‘gomon’, ac fe aeth llawer, yn enwedig y merched, i wisgo Cenhinen Bedr ar Ddygwyl Dewi yn hytrach na’r Genhinnen draddodiadol. Fe wnaeth Lloyd George ei ran hefyd, oherwydd dyna oedd o yn ei wisgo ar Fawrth 1af. Ymddangosodd yn gyffredin ar ddogfennau swyddogol oedd yn ymwneud â Chymru o hynny ymlaen.[1]

Rhinweddau meddygolGolygu

Mae cennin yn llesol at yr arennau ac at ddolur rhydd.[2]

CyfeiriadauGolygu

  1. Addasiad o ysgrif a ddarlledwyd ar ‘Galwad Cynnar’, Radio Cymru, Mawrth 4ydd, 2006 gan Twm Elias (ym Mwletin Llên Natur 25[1])
  2. Llysiau Rhinweddol, gan Ann Jenkins, Gwasg Gomer, 1982.

Gweler hefydGolygu