Tudor Elwyn Watkins

gwleidydd Llafur

Roedd Tudor Elwyn Watkins, y Barwn Watkins o Lantawe (9 Mai 19032 Tachwedd 1983) yn wleidydd Plaid Lafur Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Brycheiniog a Sir Faesyfed.[1]

Tudor Elwyn Watkins
Ganwyd9 Mai 1903 Edit this on Wikidata
Abercraf Edit this on Wikidata
Bu farw2 Tachwedd 1983 Edit this on Wikidata
Aberhonddu Edit this on Wikidata
DinasyddiaethBaner Cymru Cymru
Alma mater
Galwedigaethgwleidydd Edit this on Wikidata
SwyddAelod o 44ydd Llywodraeth y DU, Aelod o 43ydd Llywodraeth y DU, Aelod o 42fed Llywodraeth y DU, Aelod o 41fed Senedd y Deyrnas Unedig, Aelod o 40fed Senedd y Deyrnas Unedig, Aelod o 39fed Senedd y Deyrnas Unedig, Aelod o 38ain Senedd y Deyrnas Unedig, aelod o Dŷ'r Arglwyddi Edit this on Wikidata
Plaid Wleidyddoly Blaid Lafur Edit this on Wikidata

Bywyd PersonolGolygu

Ganwyd Watkins yn Abercraf, yr hynaf o wyth o blant Howell Watkins ac Ann (née Griffiths) ei wraig. Glöwr oedd Howell Watkins o ran ei alwedigaeth ond yr oedd hefyd yn un o hoelion wyth ei gymdeithas gan wasanaethu fel Cynghorydd Sir Llafur, Ynad Heddwch a phregethwr a blaenor gyda'r Bedyddwyr.

Cafodd ei addysgu yn ysgol elfennol Abercraf gan ymadael a'r ysgol er mwyn gweithio yn y pwll glo yn 13 oed. Parhaodd gyda'i addysg trwy fynychu dosbarthiadau efrydiau allanol a drefnwyd gan Brifysgol Cymru, Mudiad Addysg y Gweithwyr a Chyngor Cenedlaethol y Colegau Llafur. Derbyniodd ysgoloriaeth i fynd yn fyfyriwr lawn amser yng Ngholeg Harlech ym 1925.[2]

Ym 1936 Priododd Bronwen R. Stather trydedd ferch Thomas Stather, Talgarth[3]. Ni fu iddynt blant.

GyrfaGolygu

Wedi ymadael a'r ysgol aeth i weithio fel glöwr am wyth mlynedd rhwng 1917 a 1925. Wedi cyflawni ei gwrs yng Ngholeg Harlech dychwelodd i'w ardal enedigol i weithio fel trefnydd cyflogedig ac asiant y Blaid Lafur yn etholaeth Brycheiniog a Sir Faesyfed gan barhau yn y swydd tan 1945.

Gyrfa WleidyddolGolygu

Ar ymddeoliad y cyn Aelod Llafur, William Frederick Jackson, o’r Senedd yn etholiad cyffredinol 1945 dewiswyd Watkins fel olynydd iddo. Llwyddodd i gadw'r sedd i Lafur a'i dal hyd ei ymddeoliad yntau ym 1970.

Ym 1964 cafodd ei benodi yn Ysgrifennydd Seneddol Preifat i James Griffiths, Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, gan barhau yn yr un swydd o 1966 i 1967 pan benodwyd Cledwyn Hughes yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru Gwasanaethodd fel Cadeirydd y Pwyllgor Dethol Seneddol ar Amaethyddiaeth o 1966 i 1968. Roedd Watkins yn bryderus am be fyddai'r effaith ar amaethyddiaeth pe bai Prydain yn ymuno a'r Farchnad Gyffredin, gan hynny anwybyddodd chwip y Blaid Lafur ac ymatal ei bleidlais ar Fesur y Farchnad Cyffredin; gorfododd y Brif Weinidog ar i Cledwyn Hughes ei ddiswyddo fel Ysgrifennydd Preifat. O ganlyniad i'w diswyddo bygythiodd Watkins i ymddiswyddo o'r senedd gan achosi isetholiad. Fe berswadiwyd i beidio cyflawni ei fygythiad trwy ganiatáu iddo barhau fel Cadeirydd y Pwyllgor Dethol ar Amaethyddiaeth a oedd yn craffu oblygiadau'r mesurau Ewrop ar amaethyddiaeth.[4]

Un o'i llwyddiannau nodedig cyntaf fel Aelod Seneddol oedd cadw'r Cerddinen wen fach, rhosyn prin a dyfai yn Sir Frycheiniog rhag difodiant, trwy gael y Weinyddiaeth Amddiffyn i ymatal rhag cynnal arbrofion ffrwydrol yn ei gynefin.[5]

Roedd Watkins yn un o'r pump AS Llafur Cymreig a aeth yn groes i orchymyn ei blaid drwy roi cefnogaeth i Ymgyrch Senedd i Gymru y 1950au[6]. Roedd yn heddychwr ac yn gefnogol i'r Ymgyrch dros Ddiarfogi Niwclear. Ym 1953 pleidleisiodd yn groes i chwip y Blaid Lafur yn erbyn mesur i ymestyn Gwasanaeth Milwrol Cenedlaethol am gyfnod o 5 mlynedd ychwanegol.[7]

Yn ogystal â gwasanaethu fel Aelod Seneddol yr oedd hefyd yn Gynghorydd Sir gan wasanaethu ar Cyngor Sir Aberhonddu o 1940 hyd at ei ddiddymu ym 1974 ac yna fel Cynghorydd a chadeirydd cyntaf Gyngor Sir Powys o 1974 i 1977.

Cafodd ei ddyrchafu i Dŷ'r Arglwyddi ym 1972 fel y Barwn Watkins o Lantawe. Bu'n gwasanaethu fel Arglwydd Raglaw Powys o 1975 i 1978.

Gwaith cyhoeddus amgenGolygu

Gwasanaethodd ar Banel Cymreig y Cyngor Prydeinig, Bwrdd Twristiaeth Cymru, Pwyllgor Rheoli Ysbyty Brycheiniog a Maesyfed, Pwyllgor Ymgynghorol Cymreig Hedfan Sifil, a Chymdeithas Datblygu Diwydiannol Canolbarth Cymru. Bu'n gadeirydd Pwyllgor Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog o 1974 i 1978.

MarwolaethGolygu

 
Bedd yr Arglwydd Watkins

Bu farw yn Ysbyty Goffa Aberhonddu yn 80 mlwydd oed o gymhlethdodau yn codi o gleddyf y siwgr. Amlosgwyd ei weddillion yn amlosgfa Llwydcoed a rhoddwyd ei lwch i orwedd ym mynwent Eglwys Dewi Sant, Llanfaes.

Ers 2012 Mae cangen Aberhonddu a Sir Faesyfed o'r Blaid Lafur wedi cynnal Darlith Goffa Tudor Watkins. Y darlithydd cyntaf oedd Owen Smith AS.[8]

CyfeiriadauGolygu

  1. Y Bywgraffiadur arlein WATKINS, TUDOR ELWYN, Barwn Watkins o Lantawe (1903-1983) [1] adalwyd 3 Mai 2015
  2. WATKINS’, Who Was Who, A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc, 1920–2015; online edn, Oxford University Press, 2014 ; online edn, April 2014 [2], adalwyd 3 Mai 2015 trwy docyn darllenydd LLGC
  3. FreeBMD
  4. The Guardian 13 mai 1967 Dismissed PPS may resign his seat [3] adalwyd 3 Mai 2015 trwy docyn darllenydd LLGC
  5. Jones, David. Welsh Wildlife (It's Wales series). Talybont: Y Lolfa, 2003; t. 41 ISBN 0862436540 [4][dolen marw]
  6. Manchester Guardian 27 Mai, 1954 HOME RULE FOR WALES: Labour Divided: Five M.P.s to be "Carpeted" [5] adalwyd 3 Mai 2015 trwy docyn darllenydd LLGC
  7. Manchester Guardian 18 Tachwedd 1953 40 LABOUR M.P.s IGNORE PARTY: National Service Vote[6] adalwyd 3 Mai 2015 trwy docyn darllenydd LLGC
  8. Gwefan Owen Smith [7] adalwyd 3 Mai 2015
Senedd y Deyrnas Unedig
Rhagflaenydd:
William Frederick Jackson
Aelod Seneddol Brycheiniog a Sir Faesyfed
19451970
Olynydd:
Caerwyn Roderick