Agor y brif ddewislen

Capel Bedyddwyr Calfaria, Aberdâr, oedd un o eglwysi mwyaf y Bedyddwyr yn y Cymoedd ac yr hynaf yn nyffryn Aberdâr. Bu gan y capel addurniadau mewnol, gan gynnwys nenfwd astellog gyda rhosyn dwfn wedi ei dandorri; roedd gan y balconi canllaw haearn bwrw wedi ei ddylunio gyda chynllyn cywrain ar siâp dail.[1] Nodweddion a oedd yn gyffredin mewn capeli Cymraeg y cyfnod. Cafodd organ ei osod ym 1903 ar gost o £850.[1] cafodd ei chanu am y tro olaf yn 2012 gan Robert Nicholls, yn ystod darllediad gan BBC Radio Cymru ychydig cyn y cau'r capel.

Calfaria, Aberdâr
Calfaria, Aberdare, now closed, in 2014.jpg
Calfaria, Aberdâr yn 2014
Lleoliad Monk Street, Aberdâr
Gwlad Cymru
Cristnogaeth Bedyddwyr
Hanes
Sefydlwyd 1811
Pensaerniaeth
Dynodiad (etifeddiaeth) Gradd II
Dynodiad 1 Hydref 1991
Pensaer/i Thomas Joseph
Pensaerniaeth Capel
Math o bensaerniaeth 19 canrif
Cwbwlhawyd 1852 (yn lle adeilad hŷn)
Cost ei chodi £1,400
Caewyd 2012
Manylion
Cynulleidfa 840

Hanes cynnarGolygu

Cynhaliwyd cyfarfodydd cynharaf y Bedyddwyr yn yr ardal mewn adeiladau amaethyddol neu yn Ystafell Hir tafarn y Farmers Arms Aberdâr.[2] Ym 1811, cafwyd darn bach o dir ar brydles gan Griffith Davies Ynysybwl i adeiladu capel arni. Ym 1812 agorodd capel Carmel, neu Gapel Penypound ar lafar gwlad. Y gweinidog cyntaf oedd William Lewis.[1] Bu'r eglwys yn ei chael yn anodd yn y dyddiau cynnar oherwydd wedi gwaith Haearn Aberdâr ym 1815 a daeth ofalaeth Lewis i ben wedi dim ond dwy flynedd.

Gofalaeth Thomas PriceGolygu

Dechreuodd Thomas Price ei weinidogaeth ar gapel Carmel Penypound ym 1845. Cynyddodd yr aelodaeth yn ystod cyfnod cynnar Price a daeth yr adeilad yn rhy fach i'r gynulleidfa. Cafodd, Carmel ei drosglwyddo i achos Saesneg ac adeiladwyd capel newydd, Calfaria gerllaw. Cafodd y capel newydd ei gynllunio gan Thomas Joseph, peiriannydd pwll glo  o Hirwaun. Cost adeiladu'r capel oedd £1,400. Roedd ynddi eisteddleoedd i 840. Cafodd yr adeilad ei ymestyn ym 1859 ac adeiladwyd ysgoldy a neuadd drws nesaf i'r capel ym 1871.[1] Cafodd y gwasanaeth cyntaf ei gynnal  ar 8 Chwefror, 1852. Erbyn hyn, roedd Price wedi dod yn ffigwr blaenllaw ym mywyd cyhoeddus Aberdâr a Chymru, yn bennaf o ganlyniad i'w beirniadaeth danllyd yn erbyn Brad y Llyfrau Gleision a'r dystiolaeth a roddwyd i'r comisiynwyr a gyhoeddwyd y llyfrau gan y ficer Aberdâr, y Parch John Griffith.

Ar un adeg yn ystod gweinidogaeth Price fu gan Galfaria dros fil o aelodau, ond cafodd llawer o gannoedd ohonynt eu trosglwyddo i gapeli cangen a sefydlwyd ar anogaeth Price.[3] Ym 1855 cafodd capel Heolyfelin ei ffurfio fel cangen o Gapel Bedyddwyr Hirwaun. Ym 1856 cafodd 91 o aelodau Calfaria eu trosglwyddo i ffurfio eglwys Saesneg Carmel, Aberdâr. Agorwyd Bethel, Abernant, ym 1857. Ym 1849 cafodd 121 o aelodau eu trosglwyddo i ffurf capel Gwawr, Aberaman. Yn 1855, cafodd 89 eu rhyddhau i sefydlu achos yn Aberpennar, ac ym 1862 cafodd 163 eu rhyddhau i gryfhau Bethel, Abernant; yn yr un flwyddyn cafodd 131 eu rhyddhau i sefydlu achos Ynyslwyd.  Ym 1865 trosglwyddwyd 49 aelod i ffurfio capel. Sef cyfanswm o 927 yn cael eu rhyddhau o Galfaria i ffurfio eglwysi mewn gwahanol rannau o'r cwm. Ond ceisiodd Price i sicrhau undod 'teulu''r Bedyddwyr yn y cwm trwy gynnal gweithgareddau megis gwasanaethau unedig i fedyddio aelodau newydd yn yr afon Cynon ac eisteddfodau blynyddol .[4] 

 
Y Parchedig Dr Thomas Price

Cadwodd Calfaria ei goruchafiaeth ymhlith eglwysi Bedyddwyr y cwm er bod bri Price wedi ei danseilio braidd gan ei fethiant  i gefnogi'r Parch Henry Richard yn Etholiad Cyffredinol 1868 roedd yn cefnogi ymgeisyddiaeth Richard Fothergill cafodd Richard a Fothergill ill dau eu hethol. Ym 1869 bu Price yn ymweld â'r Unol Daleithiau am gyfnod o chwe mis gyda'i ferch Emily. Roedd ei angladd ym 1888 ymysg un o'r mwyaf a welwyd yn y cwm erioed.[5]

Gofalaeth James GriffithsGolygu

Wedi marwolaeth Price dderbyniodd James Griffiths, gweinidog Calfaria, Llanelli galwad unfrydol i ddod i'w olynu .[6] Cafodd ei sefydlu yn weinidog mewn gwasanaethau arbennig a gynhaliwyd ar Ddydd Nadolig 1888.[7]

Ym 1898 cynhaliodd Undeb Bedyddwyr Cymru ei gynhadledd flynyddol yng Nghalfaria. Ym 1903 cafodd organ newydd ei brynu ar gost o £850.[8]

Ym 1912 ysgrifennodd Griffiths lyfr i ddathlu canmlwyddiant yr achos. Roedd nifer yr aelodau yn 537 ym 1899 gyda gostyngiad bach i 420 erbyn 1916 a 396 erbyn 1925.[1]

Ym 1923, cafodd Griffiths ei ethol yn llywydd Undeb Bedyddwyr Cymru.[8]

Yr Ugeinfed GanrifGolygu

Ym 1925 roedd rhif yr aelodaeth yn 395. Daeth gofalaeth James Griffiths i ben ym 1930. Fe'i holynwyd ef ym 1932 gan D. Herbert Davies, a fu'n gwasanaethu hyd 1947, pan dderbyniodd alwad  i Benuel, Caerfyrddin. Roedd yr aelodaeth wedi gostwng i 168 erbyn 1963.[9]

Fel cynifer o gapeli'r cymoedd bu dirywiad yn y nifer oedd yn gallu'r Gymraeg a'r niferoedd cyffredinol oedd yn mynychu llefydd o addoliad achosi dirywiad difrifol yn nifer yr aelodau. Erbyn 2003 roedd yr aelodaeth wedi gostwng i 19 gyda phresenoldeb ar gyfartaledd o chwech yng ngwasanaeth y noswaith.[1] Wedi llawer o flynyddoedd o ddirywiad yn faint ei aelodaeth cafodd Calfaria ei gau yn 2012.

CyfeiriadauGolygu

  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 Jones 2004, tt. 95-6.
  2. "Old Aberdare. Local History of the Baptist Denomination". Aberdare Leader. 1 Tachwedd 1913. http://welshnewspapers.llgc.org.uk/en/page/view/3578929/ART5.
  3. Jones 1964, tt. 153-4.
  4. Jones 1964, t. 153.
  5. "Funeral of the Late Rev. Dr Price". Aberdare Times. 10 March 1888. http://welshnewspapers.llgc.org.uk/en/page/view/3027359/ART53.
  6. "Aberdare". South Wales Daily News: p. 7. 5 October 1889. http://newspapers.library.wales/view/3665059/3665066/152.
  7. "Sefydlu Gweinidog Newydd yng Nghalfaria. Aberdar". Seren Cymru: p. 1. 10 Ionawr 1890. http://newspapers.library.wales/view/3207653/3207654/4.
  8. 8.0 8.1 Davies 1968, t. 365.
  9. Rees. Chapels in the Valley. p. 77.


FfynonellauGolygu