Plas yn Iâl

Plasty gradd II yn Sir Ddinbych; cartref teulu Elihu Yale (1649-1721)

I'r gogledd-ddwyrain o bentref bychan Bryneglwys, Sir Ddinbych, saif hen blasty Plas yn Iâl (SJ172490), cartref teulu Elihu Yale (1649-1721), a roddodd ei enw i Goleg Iâl, Wrecsam a Phrifysgol Iâl, New Haven, Connecticut, yn Unol Daleithiau America.

Plas yn Iâl
Plas yn Iâl - geograph.org.uk - 127781.jpg
Mathadeilad Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
SirSir Ddinbych Edit this on Wikidata
GwladBaner Cymru Cymru
Cyfesurynnau53.032°N 3.235°W Edit this on Wikidata

Codwyd yr adeilad yn y 17g ar safle cartref hynach, ac fe'i adnewyddwyd yn y 19g a bellach ceir plastar yn gorchuddio'r garreg. Mae'n adeilad deulawr mewn dwy ran, a cheir arfbais uwch ben y prif ddrws neu borth.[1] Fe'i cofrestrwyd gan Cadw yn Radd II ers Tachwedd 1996 (Rhif 17718). Ceir peintiad dyfrlliw o tua 1794; fe'i atgyweiriwyd yn 1830 ac erbyn c. 1870 roedd y tŷ dwywaith ei faint. Mae'r hanner dwyreiniol yn hŷn na'r rhan gorllewinol.

GeirdarddiadGolygu

Cwmwd yn nheyrnas Powys, yng ngogledd-ddwyrain Cymru, oedd Iâl. Roedd yn gwmwd "annibynnol", heb fod yn rhan o gantref. Pan dorrodd y deyrnas honno yn ddwy ran yn y 12g daeth yn rhan o dywysogaeth Powys Fadog. Erys yr enw 'Iâl' (llurguniad Saesneg: Yale) fel enw am y fro heddiw.

Elihu Yale (1649-1721)Golygu

  Prif erthygl: Elihu Yale

O ffermdy Plas yn Iâl, Llandegla, Dyffryn Clwyd y deuai ei rieni. Roedd hefyd yn un o berchnogion y British East India Company ac yn ddyngarwr amlwg. Bu'n gweithio am flynyddoedd yn Madras, India, a gwrthwynebai'r defnydd o blant fel caethweision. Fe'i claddwyd yn Eglwys San Silyn, Wrecsam.

Prifysgol IâlGolygu

  Prif erthygl: Prifysgol Yale

Mae Prifysgol Iâl yn un o'r prifysgolion mwyaf eu bri yn yr Unol Daleithiau, yn aelod o'r Ivy League ynghyd â Harvard, Princeton ac eraill. Fe'i sefydlwyd ym 1701 fel coleg ddiwynyddol, y "Collegiate School". Ym 1718 fe'i ailenwyd yn "Yale College" i gydnabod rhodd gan Elihu Yale, rheolwr ar gyfer Cwmni India'r Dwyrain yn Madras. Er iddo gael ei eni yn yr Unol Daleithiau roedd gan Elihu Yale gysylltiadau Cymreig cryf at ardal Iâl ac fe'i gladdwyd ym mynwent Eglwys San Silyn yn Wrecsam.

Gweler hefydGolygu

CyfeiriadauGolygu

  1. Gwefan Coflein; adalwyd 7 Ebrill 2018.