Treiglad

Newid mewn cytsain ar ddechrau gair yn ôl ei safle neu ei swyddogaeth yw treiglad. Mae treigladau'n nodweddiadol o'r ieithoedd Celtaidd, ond maent yn digwydd mewn sawl iaith arall fel Fula (iaith yng ngorllewin Affrica), Dholuo o Cenia a Nivkh (iaith o Siberia) a phob un o'r ieithoedd Celtaidd.

Mae gan yr ieithoedd Goedelaidd (Gaeleg yr Alban, Manaweg a Gwyddeleg) ddau dreiglad; tri sydd i'r Gymraeg a Chernyweg ac mae gan y Llydaweg (a'r Frythoneg) bedwar math. Drwy'r defnydd o'r treiglad, ym mhob un o'r ieithoedd Celtaidd, gallwn ddeall rhyw'r person y cyfeirir ato; er nghraifft yn y Gymraeg, pan ddywedir, ‘Mae ei chwch yn y porthladd’ gwyddwn mai merch bia'r cwch, nid dyn.[1]

Treigladau yn GymraegGolygu

Mae cytsain cyntaf rhai geiriau yn y Gymraeg yn newid pan fônt yn dilyn geiriau fel 'i', 'yn' neu 'a'; gallant hefyd newid oherwydd cyd-destun gramadegol y frawddeg. Gall gair fel 'gardd' newid i 'ardd': h.y. mae'r 'g' yn diflannu, sy'n peri i'r cymal fod yn fwy llyfn, yn llai clogyrnaidd o ran sain; mae 'Tyrd i'th ardd! yn llifo'n fwy llyfn na 'Thyrd i dy gardd!'

Mae tri phrif dreiglad gan y Gymraeg, sef y treiglad meddal, y treiglad trwynol, a'r treiglad llaes ac mae'r llythyren a dreiglir bron yn ddieithriad yn meddalu gydag enwau benywaidd neu wrth gyfeirio at y ferch. Er enghraifft, pan fo'r gair 'coes' yn newid i 'fy nghoes' mae 'sain' caled yr 'ec' yn tawelu, neu'n meddalu gan droi'n 'ng' gyddfol.[2]

Treiglad meddalGolygu

Treiglad mwyaf cyffredin y Gymraeg yw'r treiglad meddal, sy'n digwydd i'r llythrennau dilynol (ar ôl "i", er enghraifft);

  • B → F; i Fangor
  • C → G; i Gaerdydd
  • D → Dd; i Ddolgellau
  • G yn disgyn; i GWent
  • Ll → L; i Langollen
  • M → F; i Fynwy
  • P → B; i Bont y Pŵl
  • Rh → R; i Radyr
  • T → D; i Dredegar

Treigladau meddal yn yr ieithoedd CeltaiddGolygu

Mae'r tabl yn dangos gweithrediadau treigladau meddal yn yr ieithoedd Celtaidd. Oherwydd bod gan bob iaith orgraff ei hun, mae'r treigladau wedi eu trefnu yn ôl eu seiniau. Mae hyn yn ei wneud yn haws i gymharu'r ieithoedd. Er enghraifft, mae çh ym Manaweg yn gyfartal â t (fain) yn yr ieithoedd Gaelaidd eraill.

Mae'r gell lwyd yn dangos bod dim treiglad meddal yn yr iaith honno am y llythyren honno.

Treigladau meddal yn yr ieithoedd Celtaidd
  Cytsain wreiddiol Cytsain dreigledig
Ffurf gysefin Sain (GSR) Manaweg Gaeleg yr Alban Gwyddeleg Cymraeg Cernyweg Llydaweg
p fain ynganiad: [/pʲ/] ynganiad: [/pʲ/]ynganiad: [/fʲ/]
Sillafiad pph
p lydan ynganiad: [/pˠ/] ynganiad: [/pˠ/]ynganiad: [/fˠ/]
Sillafiad pph
p ynganiad: [/p/] ynganiad: [/p/]ynganiad: [/f/] ynganiad: [/pʰ/]ynganiad: [/f/] ynganiad: [/p/]ynganiad: [/b/] ynganiad: [/p/]ynganiad: [/b/] ynganiad: [/p/]ynganiad: [/b/]
Sillafiad pph pph pb pb pb
t fain ynganiad: [/tʲ/] ynganiad: [/ʧ/]ynganiad: [/h/], ynganiad: [/ʧ/] ynganiad: [/tʲʰ/]ynganiad: [/h/], ynganiad: [/hj/] ynganiad: [/tʲ/]ynganiad: [/h/]
Sillafiad çhh, çh tth tth
t lydan ynganiad: [/tˠ/] ynganiad: [/tˠ/]ynganiad: [/h/], ynganiad: [/t/] ynganiad: [/t̪ʰ/]ynganiad: [/h/] ynganiad: [/tˠ/]ynganiad: [/h/]
Sillafiad t, thh, t, th tth th
t ynganiad: [/t/] ynganiad: [/t/]ynganiad: [/d/] ynganiad: [/t/]ynganiad: [/d/] ynganiad: [/t/]ynganiad: [/d/]
Sillafiad td td td
ch
çh
ynganiad: [/ʧ/] gweler
t fain
ynganiad: [/ʧ/]ynganiad: [/ʤ/]
Sillafiad chj
c fain
k fain
ynganiad: [/c/] ynganiad: [/c/]ynganiad: [/ç/] ynganiad: [/cʰ/]ynganiad: [/çʰ/] ynganiad: [/c/]ynganiad: [/ç/]
Sillafiad c, kch cch cch
c lydan
k lydan
ynganiad: [/k/] ynganiad: [/k/]ynganiad: [/x/] ynganiad: [/kʰ/], ynganiad: [/xk/]ynganiad: [/x/] ynganiad: [/k/]ynganiad: [/x/]
Sillafiad c, kch cch cch
c ynganiad: [/k/] ynganiad: [/k/]ynganiad: [/g/] ynganiad: [/k/]ynganiad: [/g/] ynganiad: [/k/]ynganiad: [/g/]
Sillafiad cg kg kg
b fain ynganiad: [/bʲ/] ynganiad: [/b/]ynganiad: [/v/] ynganiad: [/pj/], ynganiad: [/jp/]ynganiad: [/vj/] ynganiad: [/bʲ/]ynganiad: [/vʲ/]
Sillafiad bv bbh bbh
b lydan ynganiad: [/bˠ/] ynganiad: [/bw/], ynganiad: [/b/]ynganiad: [/w/] ynganiad: [/p/]ynganiad: [/v/] ynganiad: [/bˠ/]ynganiad: [/w/]
Sillafiad bw, bw bbh bbh
b ynganiad: [/b/] ynganiad: [/b/]ynganiad: [/v/] ynganiad: [/b/]ynganiad: [/v/] ynganiad: [/b/]ynganiad: [/v/]
Sillafiad bf bv bv
d fain ynganiad: [/dʲ/] ynganiad: [/ʤ/]ynganiad: [/j/], ynganiad: [/ʤ/] ynganiad: [/tʲ/]ynganiad: [/j/] ynganiad: [/dʲ/]ynganiad: [/ʝ/]
Sillafiad jy, j ddh ddh
d lydan ynganiad: [/dˠ/] ynganiad: [/dˠ/]ynganiad: [/ɣ/], ynganiad: [/d/] ynganiad: [/t̪/]ynganiad: [/ɣ/] ynganiad: [/d̪ˠ/]ynganiad: [/ɣ/]
Sillafiad dgh, d ddh ddh
d ynganiad: [/d/] ynganiad: [/d/]ynganiad: [/ð/] ynganiad: [/d/]ynganiad: [/ð/] ynganiad: [/d/]ynganiad: [/z/]
Sillafiad ddd ddh dz
j ynganiad: [/ʤ/] gweler
d fain
Sillafiad
g fain ynganiad: [/gʲ/] ynganiad: [/gʲ/]ynganiad: [/y/] ynganiad: [/kʲ/]ynganiad: [/ʝ/] ynganiad: [/ɟ/]ynganiad: [/j/]
Sillafiad giyi, ghi ggh ggh
g lydan ynganiad: [/gˠ/] ynganiad: [/gˠ/]ynganiad: [/ɣ/] ynganiad: [/kˠ/]ynganiad: [/ɣ/] ynganiad: [/gˠ/]ynganiad: [/ɣ/]
Sillafiad ggh ggh ggh
g gron ynganiad: [/g/] ynganiad: [/g/]ynganiad: [/w/]
Sillafiad gw
g anghron ynganiad: [/g/] ynganiad: [/g/]dim
Sillafiad gdim
g ynganiad: [/g/] ynganiad: [/g/]dim ynganiad: [/g/]ynganiad: [/x/]
Sillafiad gdim gc'h
gw ynganiad: [/gw/] ynganiad: [/gw/]ynganiad: [/w/] ynganiad: [/gw/]ynganiad: [/w/] ynganiad: [/gʷ/]ynganiad: [/w/]
Sillafiad gww gww gww
m fain ynganiad: [/mʲ/] ynganiad: [/m/]ynganiad: [/v/] ynganiad: [/mj/]ynganiad: [/vj/] ynganiad: [/bʲ/]ynganiad: [/vʲ/]
Sillafiad mv mmh mmh
m lydan ynganiad: [/mˠ/] ynganiad: [/mw/], ynganiad: [/m/]ynganiad: [/w/] ynganiad: [/m/]ynganiad: [/v/] ynganiad: [/mˠ/]ynganiad: [/w/]
Sillafiad mw, mw mmh mmh
m ynganiad: [/m/] ynganiad: [/m/]ynganiad: [/v/] ynganiad: [/m/]ynganiad: [/v/] ynganiad: [/m/]ynganiad: [/v/]
Sillafiad mf mv mv
f fain ynganiad: [/fʲ/] ynganiad: [/f/]dim, ynganiad: [/f/] ynganiad: [/f/], ynganiad: [/fj/]dim ynganiad: [/fʲ/]dim
Sillafiad fdim, f ffh ffh
f lydan ynganiad: [/fˠ/] ynganiad: [/fw/]ynganiad: [/w/], ynganiad: [/fw/] ynganiad: [/f/]dim ynganiad: [/fˠ/]dim
Sillafiad fww, fw ffh ffh
s fain ynganiad: [/sʲ/] ynganiad: [/ʃ/]ynganiad: [/h/], ynganiad: [/ʧ/], ynganiad: [/ʃ/] ynganiad: [/ʃ/]ynganiad: [/h/], ynganiad: [/hj/] ynganiad: [/ʃ/]ynganiad: [/h/], ynganiad: [/t/]
Sillafiad shh, çh, sh ssh ssh, ts
s lydan ynganiad: [/sˠ/] ynganiad: [/s/]ynganiad: [/h/], ynganiad: [/t/] ynganiad: [/s/]ynganiad: [/h/] ynganiad: [/sˠ/]ynganiad: [/h/], ynganiad: [/t/]
Sillafiad sh, t ssh ssh, ts
ll ynganiad: [/ɬ/] ynganiad: [/ɬ/]ynganiad: [/l/], ynganiad: [/ɬ/]
Sillafiad lll, ll
r fain ynganiad: [/rˠ/] ynganiad: [/rˠ/]ynganiad: [/ɾʲ/]
Sillafiad r
r lydan ynganiad: [/rˠ/] ynganiad: [/rˠ/]ynganiad: [/ɾ/]
Sillafiad r
rh ynganiad: [/r̥/] ynganiad: [/r̥/]ynganiad: [/r/], ynganiad: [/r̥/]
Sillafiad rhr, rh
l fain ynganiad: [/lʲ/] ynganiad: [/ʎ/]ynganiad: [/l/]
Sillafiad l
l lydan ynganiad: [/lˠ/] ynganiad: [/l̪ˠ/]
Sillafiad l
n fain ynganiad: [/nʲ/] ynganiad: [/ɲ/]ynganiad: [/ɲ/]
Sillafiad n
n lydan ynganiad: [/nˠ/] ynganiad: [/n̪ˠ/]ynganiad: [/n/]
Sillafiad n

Treiglad trwynolGolygu

Yr ail dreiglad yw'r treiglad trwynol, sy'n digwydd i'r llythrennau dilynol (ar ôl "yn" er enghraifft);

  • B → M; ym Marri
  • C → Ngh; yng Nghaerdydd
  • D → N; yn Nolgellau
  • G → Ng; yng Ngrug
  • P → Mh; ym Mhont y Pridd
  • T → Nh; yn Nhregaron

Treigladau trwynol yn yr ieithoedd CeltaiddGolygu

Mae'r tabl yn dangos gweithrediadau treigladau trwynol yn yr ieithoedd Celtaidd. Oherwydd bod gan bob iaith orgraff ei hun, mae'r treigladau wedi eu trefnu yn ôl eu seiniau. Mae hyn yn ei gwneud yn haws cymharu yr ieithoedd. Mae'r gell lwyd yn dangos bod dim treiglad trwynol yn yr iaith honno am y llythyren honno.

Treigladau trwynol yn yr ieithoedd Celtaidd
  Cytsain wreiddiol Cytsain dreigledig
Ffurf gysefin Sain (GSR) Manaweg Gaeleg yr Alban Gwyddeleg Cymraeg Cernyweg Llydaweg
p fain ynganiad: [/pʲ/] ynganiad: [/pʲ/]ynganiad: [/bʲ/]
Sillafiad pbp
p lydan ynganiad: [/pˠ/] ynganiad: [/pˠ/]ynganiad: [/bˠ/]
Sillafiad pbp
p ynganiad: [/p/] | ynganiad: [/p/]ynganiad: [/b/] ynganiad: [/p/]ynganiad: [/m̥/]
Sillafiad pb pmh
t fain ynganiad: [/tʲ/] ynganiad: [/ʧ/]ynganiad: [/j/] ynganiad: [/tʲ/]ynganiad: [/dʲ/]
Sillafiad çhj tdt
t lydan ynganiad: [/tˠ/] ynganiad: [/tˠ/]ynganiad: [/dˠ/] ynganiad: [/tˠ/]ynganiad: [/dˠ/]
Sillafiad t, thd tdt
t ynganiad: [/t/] ynganiad: [/t/]ynganiad: [/n̥/]
Sillafiad tnh
ch, çh ynganiad: [/ʧ/] gw. t fain
c fain
k fain
ynganiad: [/c/] ynganiad: [/c/]ynganiad: [/ɟ/] ynganiad: [/c/]ynganiad: [/ɟ/]
Sillafiad c, kg cgc
c lydan
k lydan
ynganiad: [/k/] ynganiad: [/k/]ynganiad: [/ŋ̊/] ynganiad: [/k/]ynganiad: [/g/]
Sillafiad c, kg cgc
c ynganiad: [/k/] ynganiad: [/k/]ynganiad: [/ŋ̊/]
Sillafiad cngh
b fain ynganiad: [/bʲ/] ynganiad: [/b/]ynganiad: [/m/] ynganiad: [/bʲ/]ynganiad: [/mʲ/]
Sillafiad bm bmb
b lydan ynganiad: [/bˠ/] ynganiad: [/b/]ynganiad: [/m/] ynganiad: [/bˠ/]ynganiad: [/mˠ/]
Sillafiad bm bmb
b ynganiad: [/b/] ynganiad: [/b/]ynganiad: [/m/]
Sillafiad bm
d fain ynganiad: [/dʲ/] ynganiad: [/ʤ/]ynganiad: [/nj/] ynganiad: [/dʲ/]ynganiad: [/nʲ/]
Sillafiad jny dnd
d lydan ynganiad: [/dˠ/] ynganiad: [/dˠ/]ynganiad: [/nˠ/], ynganiad: [/d/] ynganiad: [/d̪ˠ/]ynganiad: [/n̪ˠ/]
Sillafiad dn dnd
d ynganiad: [/d/] ynganiad: [/d/]ynganiad: [/n/]
Sillafiad dn
j ynganiad: [/ʤ/] gw. d fain
g fain ynganiad: [/gʲ/] ynganiad: [/gʲ/]ynganiad: [/ŋ/] ynganiad: [/ɟ/]ynganiad: [/ɲ/]
Sillafiad gng gng
g lydan ynganiad: [/gˠ/] ynganiad: [/gˠ/]ynganiad: [/ŋˠ/] ynganiad: [/g/]ynganiad: [/ŋ/]
Sillafiad gng gng
g ynganiad: [/g/] ynganiad: [/g/]ynganiad: [/ŋ/]
Sillafiad gng
f fain ynganiad: [/fʲ/] ynganiad: [/f/]ynganiad: [/v/] ynganiad: [/fʲ/]ynganiad: [/vʲ/]
Sillafiad fv fbhf
f lydan ynganiad: [/fˠ/] ynganiad: [/fw/]ynganiad: [/hw/], ynganiad: [/w/] ynganiad: [/fʲˠ/]ynganiad: [/w/]
Sillafiad fww fbhf

Treiglad llaesGolygu

Y trydydd treiglad yw'r treiglad llaes, sy'n digwydd i'r llythrennau dilynol (ar ôl "ei" er enghraifft);

  • C → Ch; ei char hi
  • P → Ph; ei phwrs hi
  • T → Th; ei thocyn hi

Treigladau llaes yn yr ieithoedd CeltaiddGolygu

Mae'r tabl yn dangos gweithrediadau treigladau llaes yn yr ieithoedd Celtaidd. Oherwydd bod gan bob iaith ei horgraff ei hun, mae'r treigladau wedi eu trefnu yn ôl eu seiniau. Mae hyn yn ei gwneud yn haws cymharu yr ieithoedd. Mae'r gell lwyd yn dangos bod dim treiglad llaes yn yr iaith honno am y llythyren honno.

Treigladau llaes yn yr ieithoedd Celtaidd
  Cytsain wreiddiol Cytsain dreigledig
Ffurf gysefin Sain (GSR) Manaweg Gaeleg yr Alban Gwyddeleg Cymraeg Cernyweg Llydaweg
p ynganiad: [/p/] ynganiad: [/p/]ynganiad: [/f/] ynganiad: [/p/]ynganiad: [/f/] ynganiad: [/p/]ynganiad: [/f/]
Sillafiad pph pf pf
t ynganiad: [/t/] ynganiad: [/t/]ynganiad: [/θ/] ynganiad: [/t/]ynganiad: [/θ/] ynganiad: [/t/]ynganiad: [/z/]
Sillafiad tth tth tz
c
k
ynganiad: [/k/] ynganiad: [/k/]ynganiad: [/x/] ynganiad: [/k/]ynganiad: [/h/] ynganiad: [/k/]ynganiad: [/x/]
Sillafiad cch kh kc'h

Treigladau caled a chymysg yn GernywegGolygu

Defnyddir y treiglad caled i'r berfenw sy'n dilyn y geiryn ow mewn cystrawen beriffrastig, e.e. Yma’n maw ow tybri bara ‘Mae'r bachgen yn bwyta bara’.

Defnyddir y treiglad cymysg wedi geiryn adferfol (yn), geiryn rhagferfol (y) a rhagenw dibynnol ail berson unigol (-jy, ’th); e.e. yn fras ‘yn (ddir)fawr’; Prag y tysk ev? ‘Pam ei fod yn dysgu?’.

Ffurf gysefin Cytsain wedi'i
treiglo'n galed
Cytsain wedi'i
treiglo'n gymysg
b bp bf, v
m dim treiglad mf, v
d dt dt
g gk gh
go, gu
gro, gru
gw. uchod go/uhwo/u
gro/uwro/u
gw gwkw gwhw, w

CyfeiriadauGolygu