Teyrnas Manaw a'r Ynysoedd

Teyrnas Lychlynaidd a fodolodd rhwng 1079 a 1266 oedd Teyrnas Manaw a'r Ynysoedd (Hen Norseg: Suðr-eyjar and Norðr-eyjar "Ynysoedd y De ac Ynysoedd y Gogledd").

Teyrnas Manaw a'r Ynysoedd
Math teyrnas, gwlad ar un adeg Edit this on Wikidata
Prifddinas Castletown, Ynys Manaw Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 9G Edit this on Wikidata
Iaith/Ieithoedd
  swyddogol
Old Icelandic, Manaweg, Gaeleg yr Alban Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Gerllaw Môr Iwerddon, Moryd Clud Edit this on Wikidata
Lleoliad Teyrnas Manaw a'r Ynysoedd ar ddiwedd yr 11eg ganrif

Rhennid y deyrnas yn ddwy ran, Sodor (Suðr-eyjar), neu Ynysoedd y De (Ynysoedd Heledd ac Ynys Manaw), a Norðr (Norðr-eyjar), neu Ynysoedd y Gogledd (Orkney a Shetland). Yn 1164 ymrannodd yn ddwy deyrnas ar wahân, sef Teyrnas Ynysoedd Heledd a Theyrnas Manaw. Ei phrifddinas de facto oedd Castletown, Ynys Manaw, prif sedd Brenin Manaw a'r Ynysoedd.

Hen Norseg a Manaweg oedd prif ieithoedd y deyrnas.

Cristnogaeth oedd y grefydd swyddogol, er ei bod yn bosibl fod pocedi o amldduwiaeth wedi dal allan mewn rhannau anghysbell o'r diriogaeth am gyfnod (roedd y Llychlynwyr yn hwyrfrydig i droi at y Gristnogaeth). Hyd heddiw, teitl swyddogol Esgob Ynys Manaw yw Esgob Sodor a Manaw.

Sefydlu'r deyrnasGolygu

Ffurfiwyd y deyrnas gan Godred Crovan pan gipiodd Ynys Manaw oddi ar Llychwynwyr eraill, Llychlynwyr Dulyn efallai, yn 1079. Aflwyddiannus fu dau ymgais cyntaf Godred i gipio Manaw, ond ar ei drydydd ymgais cafodd fuddugoliaeth mewn brwydr ger Ramsey (Brwydr Sky Hill). Roedd y Llychlynwyr eisoes wedi cipio'r ynys a'i rheoli yn y cyfnod c.700-900 OC, fel rhan o'u cyrchoedd ar ynysoedd Prydain ac Iwerddon. Hyd 1079 a buddugoliaeth Godred, gweinyddwyd Manaw a'r ynysoedd gan Lychlynwyr Dulyn ac Orkney.

MaintGolygu

 
Llychlynwyr yn eu llongau

Roedd y deyrnas yn cynnwys ynysoedd gogledd Môr Iwerddon a'r rhai niferus oddi ar arfordir tir mawr yr Alban, sef:

Yn nes ymlaen roedd Teyrnas Manaw wedi ei chyfyngu i Ynys Manaw ac Ynysoedd Heledd Allanol, gyda'r Hebrides mewnol yn ffurfio Teyrnas yr Hebrides. Iarllaeth Orkney oedd terfyniad gogleddol y deyrnas, tiriogaeth a gynhwysai rannau o Sutherland, Caithness ac Inverness ar dir mawr yr Alban. Bu gan y deyrnas hon ddylanwad mawr yn rhanbarthau gorllewinol yr Alban a gogledd-ddwyrain Iwerddon, fel Furness, Whithorn, Argyll a Galloway. Ar adegau yn ei hanes bu'r deyrnas yn ddeiliad i frenhinoedd Dulyn a Jorvik (Efrog).

Perthynas â ChymruGolygu

Chwaraeodd y deyrnas hon ran bwysig yn hanes Teyrnas Gwynedd yn ogystal, yn enwedig yn oes Gruffudd ap Cynan, brenin a fagwyd yn Nulyn (dinas Sgandinafaidd pryd hynny). Dengys Hanes Gruffudd ap Cynan fod Gruffudd yn gyfeillgar â Godred Crovan, brenin Manaw a'r Ynysoedd ("Gothrei Frenin, ei gyfaill", chwedl awdur yr Hanes). Llynges Magnus Droednoeth (Magnus III o Norwy) a ddaeth i Fôn i gynorthwyo Gruffudd i orchfygu'r Huw, Iarll Amwythig mewn brwydr ger Afon Menai yn 1098. Lladdodd Magnus Huw iarll Amwythig yn y frwydr:

A trannoeth, nachaf (dyna) trwy weledigaeth Duw llynges frenhinol yn agos yn ddirybudd yn ymddangos... // A'r brenin ei hun, yn ddigyffro o'r cwr blaen i'r llong, a frathws (tarodd) â saeth Hu iarll Amwythig yn ei lygad, ac yntau a ddigwyddws (syrthiodd) o'i ochrwm i'r ddaear yn friwedig ddienaid i-ar ei farch arfog, dan ymffustio yn ei arfau.[1]

Diwedd y deyrnasGolygu

Rhoddwyd dwy ran y deyrnas i'r Alban yn 1266, dan Gytundeb Perth.

Gweler hefydGolygu

CyfeiriadauGolygu

  1. D. Simon Evans (gol.), Historia Gruffud vab Kenan (Caerdydd, 1977), t. lxxvi et passim.