Venceslaus Ulricus Hammershaimb

Ieithydd, casglwr llên gwerin, gweinidog Lutheraidd o Ynysoedd Ffaoe

Roedd Venceslaus Ulricus Hammershaimb, neu, gan amlaf, V.U. Hammershaimb (Sandavágur, 25 Mawrth 1819 - 4 Ebrill 1909) yn weinidog Protestannaidd Lutheraidd Ffaroaidd a oedd â'r rhinwedd o gyflwyno orgraffsafonol ar gyfer yr iaith Ffaroeg, a siaredir yn Ynysoedd Ffaro. Mae'r dull ysgrifennu Ffaroeg yn seiliedig ar ddull Islandeg Gwlad yr Iâ, ac fe'i cyflwynwyd ym 1846.

Venceslaus Ulricus Hammershaimb
GanwydMarch 25, 1819[1]
Sandavágur, Ynysoedd Ffaroe
Bu farw8 Ebrill 1909(1909-04-08) (90 oed)
Copenhagen, Denmarc
Stamp Ynysoedd Ffaroe er cof am Venceslaus Ulricus Hammershaimb

BywgraffiadGolygu

Ganwyd Hammershaimb yn Sandavágur ar ynys Vágar, ynys yn Ynysoedd Ffaro. Roedd yn weinidog Lutheraidd yn Kvívík cyn ymgartrefu yn Nenmarc yn 1878. Yn ogystal â bod yn ieithydd, roedd Hammershaimb hefyd yn llenor gwerin ac yn frwd dros faledi lleol Ynysoedd Ffaro. Yn ystod y blynyddoedd 1847-48, ac eto ym 1853, dychwelodd i'r Faroes i astudio’r tafodieithoedd ac i gasglu’r baledi brodorol a’r llên gwerin, a gyhoeddodd ym 1851–55 o dan y teitl Færöiske Kvæder. Yn 1854, cyhoeddodd ramadeg Ffaroeg.[2]

Cyfraniadau ieithyddolGolygu

Yn ystod cyfnod Hammershaimb, ac am rhyw dri chan mlynedd yn gynt, bu'r Ynysoedd yn rhan o Deyrnas Denmarc gyda'r iaith Daneg yn unig iaith swyddogol y wlad. Roedd hyn, ynghyd â phoblogaeth bychan (llai na 10,000) [3] a thlawd iawn yr ynysoedd wedi golygu mai prin iawn iawn oedd yr enghreifftiau o lenyddiaeth ac ysgrifennu yn yr iaith Ffaroeg, oedd, erbyn hyn wedi ymbellhau oddi ar Hen Norseg ond yn fwy ceidwadol ei gramadeg a seineg na Daneg, er, dal yn brif ac unig iaith y werin bobl.[4]

Orgraff SafonnolGolygu

 
Cofeb i Hammershaimb yn Sandavagur
 
Cyfrol gyntaf o Færøsk Anthologi, Hammershaimb, 1891

Helpodd Hammershaimb i ddatblygu dull ysgrifennu Ffaroeg nad oedd hyd yn hyn yn cael ei safonni. Penderfynnodd Hammershaimb dynnu'n drwm a linach yr iaith fel iaith Sgandinafaidd Orllewinol, un o ddisgynyddion uniongyrchol yr Hen Norseg, ac felly hefyd â chysylltiad agos â Gwlad yr Iâ.

Felly, er gwaethaf y tarddiad cyffredin rhwng y drydedd ganrif ar ddeg a'r unfed ganrif ar bymtheg, esblygodd yr iaith yn sylweddol i ddod yn dafodiaith ar wahân, er ei bod yn dal i fod yn ddealladwy i'r hen Sgandinafia a gyda Norn, y dafodiaith Sgandinafaidd a siaredir yn Ynysoedd Erch.

Creodd Hammershaimb ei system sillafu ar gyfer Faroese ym 1846.[5] Roedd yn etymolegol, gyda'r llafariaid yn seiliedig ar Islandeg ysgrifenedig, yn hytrach na disgrifiadol yn ffonetig (fel yn Gymraeg er enghraifft.) Yn hyn o beth roedd yn debyg i syniadau William Salesbury ar greu orgraff y Gymraeg wrth iddo fynnu ysgrifennu geiriau fel eccles am eglwys a discipulon am disgybl(i)on er mwyn dangos tarddiad Lladin y geiriau. Er enghraifft, er y penderfynnodd arddel y llythyren Eth (Ð) am resymau etymolegol, nid oes ganddo ffonemau ynghlwm wrtho.[4] Yn hyn roedd Hammershaimb wedi derbyn cyngor arweinydd annibyniaeth Gwlad yr Iâ, Jón Sigurðsson, a oedd wedi gweld y llawysgrif ar gyfer ei "Bemerkninger med Hensyn til den Færøiske Udtale" (Nodiadau gyda Pharch at Ynganiad Ffaroeg); Roedd Hammershaimb o'r farn, er gwaethaf ei artiffisialrwydd, mai hwn oedd yr unig ddull a fyddai'n goresgyn problemau gwahanol dafodieithoedd yn yr ynysoedd.[2][6]

Cyfarfu orgraff Hammershaimb â rhywfaint o wrthwynebiad am ei gymhlethdod. Ym 1889, cynigiodd Jakob Jakobsen addasu system Hammershaimb i ddod â hi yn nes at yr iaith lafar, ond dadleuodd pwyllgor a oedd yn gyfrifol am ystyried y cynnig ym 1895 fân ddiwygiadau yn unig, ac arhosodd orgraff Hammershaimb mewn grym.[6] Yn 1886–91, cyhoeddodd Hammershaimb ei brif waith, Færøsk Anthologi; roedd yn ymgorffori cyfrif o'r ynysoedd a'u trigolion, amrywiaeth o ryddiaith a phennill yn yr iaith Ffaröeg, a gramadeg, ac yn yr ail gyfrol eirfa gan Jakobsen.

Roedd Hammershaimb yn nai ac yn edmygydd o'r ethnograffydd a'r casglwr caneuon a llên gwerin Ffaroeg, Jens Christian Svabo.

Llenyddiaeth mewn FfaroegGolygu

Dim ond ar ôl normaleiddio orgraff yr iaith y daeth llenyddiaeth ysgrifenedig genedlaethol newydd yn Ffaroeg yn bosibl. Hyrwyddwyd ei ddatblygiad gan gynnwrf cenedlaetholgar, a gyflymodd adfer y Løgting, Senedd Ffaro ym 1852, a diwedd monopoli masnach frenhinol Denmarc ym 1856. Yn ystod diwedd y 19g dechreuodd llenyddiaeth Ffaroeg gyfoes ymddangos ac ymddangosodd y papur newydd Ffaroeg cyntaf, Føringatíðindi yn 1890.[5] Daeth llenyddiaeth Ffaroeg ei hun ar ôl troad yr 20g. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, daeth Ffaroeg yn iaith swyddogol Ynysoedd Ffaro.[4]

DolenniGolygu

CyfeiriadauGolygu

  1. Venceslaus Ulricus Hammershaimb at Geni.com
  2. 2.0 2.1 Oskar Bandle et al., The Nordic Languages: An International Handbook of the History of the North Germanic Languages, volume 2, Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft 22.2, Berlin/New York: Mouton de Gruyter, 2005, ISBN 978-3-11-017149-5, p. 1463.
  3. https://en.wikipedia.org/wiki/Demographics_of_the_Faroe_Islands
  4. 4.0 4.1 4.2 Faroese 101: History at 101Languages.net
  5. 5.0 5.1 Faroese (Føroyskt) at Omniglot: Writing Systems & Languages of the World
  6. 6.0 6.1 Bandle et al., p. 1415.