Yr Ymerodraeth Achaemenaidd

Ymerodraeth hynafol yr Iraniaid oedd yr Ymerodraeth Achaemenaidd, a elwir hefyd Ymerodraeth Gyntaf Persia, a sefydlwyd gan Cyrus Fawr o frenhinllin yr Achaemeniaid yn 550 CC. Cafodd ei chanoli yng Ngorllewin Asia, ac ehangodd i'r Balcanau a'r Aifft yn y gorllewin ac i Ganolbarth Asia a Dyffryn Indus yn y dwyrain, ac ar y pryd dyma oedd yr ymerodraeth fwyaf yn hanes y byd gyda chyfanswm ei thiriogaeth yn 5.5 million square kilometre (2.1 million milltir sgwar).[1][2]

Yr Ymerodraeth Achaemenaidd
Tiriogaeth yr Ymerodraeth Achaemenaidd ar ei hanterth, dan y Brenin Darius Fawr (522–486 CC).
Mathgwlad ar un adeg, cyfnod o hanes Edit this on Wikidata
Enwyd ar ôlBrenhinllyn yr Achaemenid Edit this on Wikidata
PrifddinasBabilon, Pasargadae, Persepolis, Susa, Ecbatana Edit this on Wikidata
Poblogaeth17,000,000, 35,000,000 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • c. 550 CC (middle chronology, tua) Edit this on Wikidata
Iaith/Ieithoedd
  swyddogol
Hen Perseg, Babiloneg, Hen Roeg, Median, Elameg, Swmereg Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynolAchaemenid Period, Medo-persia Edit this on Wikidata
GwladMedo-persia Edit this on Wikidata
Arwynebedd5,500,000 km² Edit this on Wikidata
Yn ffinio gydaSgythia Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau33°N 44°E Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y wladwriaeth
King of Kings Edit this on Wikidata
Map
Crefydd/EnwadZoroastriaeth, Babylonian religion, crefydd yr Hen Aifft Edit this on Wikidata
ArianPersian daric, siglos Edit this on Wikidata

Oddeutu'r 7g CC, anheddwyd ardal Persis, yn ne-orllewin Llwyfandir Iran, gan y Persiaid.[3] Yno daeth Cyrus i rym a gorchfygai Ymerodraeth Medes, yn ogystal â Lydia a'r Ymerodraeth Neo-Fabilonaidd, gan sefydlu gwladwriaeth imperialaidd newydd dan reolaeth y brenhinoedd Achaemenaidd.

Cydnabyddir yr Ymerodraeth Achaemenaidd gan ysgolheigion modern am ei weinyddiaeth fiwrocrataidd ganoledig; ei pholisi amlddiwylliannol; ei hisadeiledd ac adeiladweithiau cymhleth, gan gynnwys ffyrdd a system bost; ei defnydd o ieithoedd swyddogol ar draws ei thiriogaethau; a datblygiad proffesiynol ei gwasanaethau sifil a'i lluoedd arfog. Byddai llwyddiannau'r Achaemeniaid yn ysbrydoli dulliau tebyg o lywodraethu gan ymerodraethau diweddarach.[4]

Erbyn 330 CC, cafodd yr Ymerodraeth Achaemenaidd ei choncro gan Alecsander Fawr, a edmygai Cyrus yn frwd, un o brif fuddugoliaethau ei ymgyrch i ehangu Ymerodraeth Macedonia.[5][6] Nodai marwolaeth Alecsander ddechrau'r oes Helenistaidd, pan ddaeth y rhan fwyaf o diriogaeth yr hen Ymerodraeth Achaemenaidd dan reolaeth y Deyrnas Ptolemaidd a'r Ymerodraeth Selewcaidd, y ddwy a ymddangosodd yn olynwyr i Ymerodraeth Macedonia yn sgil Rhaniad Triparadisus yn 321nbsp;CC. Teyrnasai'r Helenistiaid ar Bersia am gan mlynedd bron cyn i uchelwyr Iranaidd o ganolbarth y llwyfandir adennill grym a sefydlu Ymerodraeth Parthia.[3]

Brenhinoedd golygu

Cyfeiriadau golygu

  1. Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D (Rhagfyr 2006). "East-West Orientation of Historical Empires". Journal of World-Systems Research 12 (2): 223. ISSN 1076-156X. http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381. Adalwyd 12 Medi 2016.
  2. Taagepera, Rein (1979). "Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D". Social Science History 3 (3/4): 121. doi:10.2307/1170959. JSTOR 1170959.
  3. 3.0 3.1 Sacks, David; Murray, Oswyn; Brody, Lisa (2005). Encyclopedia of the Ancient Greek World. Infobase Publishing. t. 256. ISBN 978-0-8160-5722-1.
  4. Schmitt, Rüdiger (21 Gorffennaf 2011). "Achaemenid Dynasty". Encyclopædia Iranica. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 29 Ebrill 2011. Cyrchwyd 4 Mawrth 2019.
  5. Ulrich Wilcken (1967). Alexander the Great. W.W. Norton & Company. t. 146. ISBN 978-0-393-00381-9.
  6. Taagepera, Rein (1979). "Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D". Social Science History 3 (3/4): 123. doi:10.2307/1170959. JSTOR 1170959.