Gwlad yn nwyrain Asia yw Gweriniaeth Pobl Ddemocrataidd Corea (Chosŏn'gŭl: 조선민주주의인민공화국; Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk) neu Gogledd Corea (Ynghylch y sain ymagwrando). Mae wedi'i lleoli yn hanner gogleddol Penrhyn Corea. Mae'n ffinio â De Corea i'r de, Tsieina i'r gogledd a Rwsia i'r gogledd-ddwyrain. Ei phrifddinas yw Pyongyang sef dinas fwyaf y wlad o ran poblogaeth ac arwynebedd. Ceir dwy afon ar y ffin gyda Tsieina: Afon Amnok ac Afon Tumen. Mae gan y wlad arfau niwclear ac wedi dod a'u trafodaethau heddwch, gyda De Corea a'r UDA i ben. Mae'r Unol Daleithiau a Tsieina wedi cytuno ar sancsiynau newydd i gosbi Gogledd Corea am ddatblygu taflegrau pellgyrhaeddol, ac am eu profion niwclear diweddar (2013).

Gogledd Corea
Jinrichengsquare.JPG
Emblem of North Korea.svg
Mathgwladwriaeth sofran, gwlad, people's republic, hermit kingdom Edit this on Wikidata
En-us-North Korea.ogg, Lb-Nordkorea.ogg Edit this on Wikidata
PrifddinasP'yŏngyang Edit this on Wikidata
Poblogaeth25,490,965 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 9 Medi 1948 (Provisional People's Committee for North Korea) Edit this on Wikidata
AnthemAegukka Edit this on Wikidata
Pennaeth llywodraethKim Jae-ryong Edit this on Wikidata
Cylchfa amserUTC+09:00 Edit this on Wikidata
Iaith/Ieithoedd
  swyddogol
North Korean standard language Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynolDwyrain Asia Edit this on Wikidata
GwladBaner Gogledd Corea Gogledd Corea
Arwynebedd120,540 ±1 km² Edit this on Wikidata
GerllawYellow Sea, Môr Japan Edit this on Wikidata
Yn ffinio gydaDe Corea, Rwsia, Gweriniaeth Pobl Tsieina, Yr Undeb Sofietaidd Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau40°N 127°E Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
Corff gweithredolGovernment of North Korea Edit this on Wikidata
Corff deddfwriaetholSupreme People's Assembly Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y wladwriaeth
President of North Korea Edit this on Wikidata
Pennaeth y wladwriaethKim Jong-un Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
Premier of North Korea Edit this on Wikidata
Pennaeth y LlywodraethKim Jae-ryong Edit this on Wikidata
ArianNorth Korean won Edit this on Wikidata
Cyfartaledd plant1.979 Edit this on Wikidata

Conglfaen eu hathrawiaeth ydy disgyblaeth wleidyddol y Chuch'e (neu Juche), sef athrawiaeth Kim Il-sung sy'n mynnu fod datblygiad y wlad yn nwylo'r werin datws. Defnyddir yr athrawiaeth hon gan Lywodraeth y wlad i gyfiawnhau ei gweithredoedd.

Collodd Gogledd Corea ffrind mynwesol a phwerus pan ddatgymalwyd yr Undeb Sofietaidd ym 1991, er bod ganddi gysylltiad cryf gyda Tsieina. Ar ben hyn dioddefodd y wlad oherwydd sawl trychineb naturiol a phrofodd newyn enbyd rhwng 1994 a 1998; credir i rhwng 240,000 i 1,000,000 o bobl farw.[1][2]

Hanes creu'r ddwy WeriniaethGolygu

Llywodraethwyd y penrhyn gan Ymerodraeth Corea o ddiwedd y 19g i ddechrau'r 20g, pan gafod ei reoli gan Japan yn 1910. Ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd peidiodd y cysylltiad hwn gyda Japan a rhannwyd y penrhyn yn ddau gyda Rwsia'n rheoli'r gogledd ac Unol Daleithiau America'n rheoli'r de. Ym 1948, dan oruchwyliaeth y Cenhedloedd Unedig, cynhaliwyd etholiadau yn y ddwy wlad a chyhoeddwyd dwy lywodraeth ar wahân yn y ddau ranbarth: Gwladwriaeth Ddemocrataidd Pobl Corea yn y gogledd a Gwladwriaeth Corea yn y de.

Cyhoeddodd y gogledd a'r de, yn eu tro, eu hawl sofran i reoli'r penrhyn cyfan a ffrwydrodd y dadlau'n rhyfel erbyn 1950: Rhyfel Corea.

Kim Il-sung (1912-94) a Rhyfel CoreaGolygu

Ymosododd Gogledd Corea ar y De, dan eu harweinydd comiwnyddol Kim Il-sung rhwng 1950 a 1953, ond cawsant eu hatal gan fyddin yr UDA. Ers hynny dysgir plant ysgolion y Gogledd fod milwyr America wedi cyflawni erchyllterau rhyfel yn erbyn pobl y wlad. Cânt eu cyflyru i gredu y daw dydd pan fydd America'n ailadrodd hyn ac mai'r unig ymwared rhag y fath ymosodiad yw cadernid y teulu Kim, a'u harbedodd y tro diwethaf yn 1953.[3] Cafwyd cadoediad yn 1953, ond yn swyddogol mae'r ddwy wlad yn parhau i fod mewn stâd o ryfel, gan nad arwyddwyd y cytundeb.[4] Derbyniwyd y ddwy wlad fel aelodau o'r Cenhedloedd Unedig yn 1991.[5]

Wedi marwolaeth Kim Il-sung, mabwysiadwyd ei athrawiaeth Chuch'e yn lle sosialaeth Marx-Lennin drwy'r wlad pan gyhoeddwyd Cyfansoddiad Gogledd Corea yn 1973. Yn 2009, dilëwyd pob cyfeiriad at gomiwnyddiaeth (Chosŏn'gŭl: 공산주의) o'r Cyfansoddiad.[6]

Dyrchafwyd Kim yn "Llywydd Tragwyddol" y wlad, gan roi elfen ddwyfol iddo.[7][8]

Kim Jong-il (1942-11)Golygu

Yn ôl y chwedl, gwelwyd enfys ddwbl ar ddiwrnod genedigaeth Kim, yn arwydd o'i enedigaeth fraint a'i ddwyfoldeb. Fe'i dyrchafwyd yn dduw mabolgampau a cheir nifer o storïau swyddogol sy'n ei godi'n uwch na'r cyffredin e.e. yn ei gêm gyntaf o golff, llwyddodd i daro 11 twll-mewn-un. Stori arall a grëwyd gan y wlad yw iddo arwain tim pêl-droed Gogledd Corea yng Nghwpan y Byd gyda thechnoleg "ffôn-llaw anweledig" roedd Kim ei hun wedi'i ddyfeisio.[3]

O ganlyniad i ddatgymalu'r Undeb Sofietaidd a chreu Gogledd Corea'n wlad ynysig, unig, galwyd hi'n "Deyrnas Feudwyaidd" neu "Meudwy o Wlad" sy'n ailwampiad o enw a dadogwyd i Ymerodraeth Corea yntau flynyddoedd yn ôl. Ceir etholiadau, mewn enw'n unig, a gelwir y Weriniaeth gan y cyfryngau'n "Unbennaeth Stalinistaidd a Thotalitaraidd."[9]

Kim Jong-un (ganwyd 1983 neu 84)Golygu

Etifeddodd Kim yr arweinyddiaeth yn 2011, a gwelwyd ar unwaith ei fod yn arweinydd "a'i draed ar y ddaear", gan ymweld yn aml â'r bobl gyffredin a gwenu llawer. Trydydd mab Kim Jong-il oedd ef.

Addysg ac IechydGolygu

Mae addysg i bawb, o bob oed, am ddim. Mae'n un o wledydd mwyaf llythrennog y byd gyda chyfartaledd o 99% o bobl yn medru darllen ac ysgrifennu. Ceir gwasanaeth iechyd cenedlaethol sy'n gyfan gwbl am ddim i bawb. Mae'r wlad hefyd yn cyfrannu'n helaeth i ddod a phrisiau bwyd i lawr.[10]

 
Cabined deintyddol yn un o ysbytai mawr y wlad.

DaearyddiaethGolygu

 
Topograffeg Gogledd Corea

Gorwedd y Wladwriaeth rhwng lledred 37° a 43°Gog a hydred 124° a 131°Dwy. Mae ganddo arwynebedd o 120,540 km2. I'r gorllewin saif y Môr Melyn a Bae Corea a thros Fôr Japan mae Japan ei hun. Y copa uchaf yn y wlad ydy Mynydd Baekdu sy'n 2,744 m a'r afon hiraf ydy Afon Amnok sy'n llifo am 790 m.[11] Y brifddinas (a'r ddinas fwyaf) ydy Pyongyang; ac ymhlith dinasoedd pwysicaf y wlad mae Kaesong yn y de, Sinuiju yn y gogledd-orllewin, Wonsan a Hamhung yn y dwyrain a Chongjin yn y gogledd-ddwyrain.

Map Enwa Chosŏn'gŭl Rhanbarth weinyddol
Prifddinas (chikhalsi)a
1 Pyongyang 평양직할시 (Chung-guyok)
Dinas arbennig (teukbyeolsi)a
2 Rason * 라선특별시 (Rajin-guyok) *
Rhanbarth (do)a
3 De Pyongan 평안남도 Pyongsong
4 Gogledd Pyongan 평안북도 Sinuiju
5 Rhanbarth Chagang 자강도 Kanggye
6 Rhanbarth De Hwanghae 황해남도 Haeju
7 Rhanbarth Gogledd Hwanghae 황해북도 Sariwon
8 Rhanbarth Kangwon 강원도 Wonsan
9 Rhanbarth De Hamgyong 함경남도 Hamhung
10 Rhanbarth Gogledd Hamgyong 함경북도 Chongjin
11 Rhanbarth Ryanggang * 량강도 Hyesan
* – Cofnodir mewn tafodiaith y De fel "Yanggang" (양강), "Nason" (나선), neu "Najin" (나진).

Hawliau dynolGolygu

Yn ôl Amnest Rhyngwladol a'r Human Rights Watch[12][13] ceir cyfyngiadau ar hawliau sylfaenol dinasyddion y wlad, er bid y Llywodraeth yn wfftio hyn.[14][15][16]

Yn y 1990au cosbwyd pobl y wlad a oedd yn gwrando ar Radio De Corea yn ddifrifol; danfonwyd nifer i garchardai am ganu caneuon o Dde Corea.[17]

Gweler hefydGolygu

CyfeiriadauGolygu

  1. Stephan Haggard, Marcus Noland, and Amartya Sen, Famine in North Korea, Columbia University Press, tud. 209.
  2. Spoorenberg, Thomas; Schwekendiek, Daniel. "Demographic Changes in North Korea: 1993–2008", Population and Development Review, 38(1), tud. 133-158.
  3. 3.0 3.1 The Telegraph; 31 Mawrth 2013; Colofn Tim Stanley; tud 31.
  4. "U.S.: N. Korea Boosting Guerrilla War Capabilities". FOX News Network, LLC. 2009-06-23. Cyrchwyd 2009-07-04. Unknown parameter |coauthors= ignored (help)
  5. Sanger, David E. (1991-05-29). "North Korea Reluctantly Seeks U.N. Seat". The New York Times Company. Cyrchwyd 2009-07-04. Italic or bold markup not allowed in: |publisher= (help)
  6. DPRK has quietly amended its Constitution (Nodyn:Webcite)
  7. "Constitution of North Korea (1972)". 1972. Cyrchwyd 2009-05-07.
  8. Martin, Bradley K. (2004). Under the Loving Care of the Fatherly Leader: North Korea and the Kim Dynasty. Efrog Newydd: Thomas Dunne Books. t. 111. ISBN 0-312-32322-0. Er iddo draethu'n helaeth ar juche yn 1955, roedd egin ei syniadau i'w gweld mor bell yn ôl â 1948.
  9. Spencer, Richard (2007-08-28). "North Korea power struggle looms". The Telegraph (ar y we). Llundain. Cyrchwyd 2007-10-31. A power struggle to succeed Kim Jong-il as leader of North Korea's Stalinist dictatorship may be looming after his eldest son was reported to have returned from semi-voluntary exile.
  10. Library of Congress country study, tud. 7: Addysg; a thud. 8 am Iechyd (Nodyn:Webcite)
  11. Caraway, Bill (2007). "Korea Geography". The Korean History Project. Cyrchwyd 2007-08-01.
  12. Seok, Kay (2007-05-15). "Grotesque indifference". Human Rights Watch. Cyrchwyd 2007-08-01.
  13. "Human Rights in North Korea". hrw.org. Human Rights Watch. 2009-02-17. Cyrchwyd 2010-12-13.
  14. KCNA Assails Role Played by Japan for UN Passage of "Human Rights" Resolution against DPRK, KCNA, DRhagfyr 22, 2005.
  15. KCNA Refutes U.S. Anti-DPRK Human Rights Campaign, KCNA, Tachwedd 8, 2005.
  16. "February 2012 DPRK (North Korea)". United Nations Security Council. 2012. Unknown parameter |month= ignored (help)
  17. "After 28 years in North Korean camp, survivor speaks out | Inquirer News". Newsinfo.inquirer.net. 2012-06-23. Cyrchwyd 2013-03-08.