Clorach

plasty ar Ynys Môn

Plasty ym Môn yw Clorach, a fu'n gyrchfan y beirdd am ganrifoedd. Mae'r adeilad yn ffermdy heddiw, a elwir "Clorach Fawr" er mwyn gwahaniaethu rhyngddo a ffermdy llai "Clorach Fach" gerllaw, ac a leolir tua milltir a hanner i'r dwyrain o bentref Llannerch-y-medd.

Clorach
Math adeilad Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Sir Rhos-y-bol Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Cymru Cymru
Cyfesurynnau 53.332279°N 4.330826°W Edit this on Wikidata
Cod post LL71 8AD Edit this on Wikidata
Statws treftadaeth adeilad rhestredig Gradd II Edit this on Wikidata
Manylion
Clorach (Clorach Fawr) heddiw, gyda pentrefan Hebron yn y cefndir.

HanesGolygu

Bu Clorach yn gartref i Gwilym ap Tudur ac yn gyrchfa i'r beirdd yn yr Oesoedd Canol Diweddar. Roedd Gwilym yn fab i Tudur Fychan, arglwydd Penmynydd. Cofnodir iddo fod yng ngosgordd bersonol Rhisiart II, brenin Lloegr am gyfnod. Ymunodd a gwrthryfel Glyn Dŵr, ac ar ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ef a'i frawd Rhys ap Tudur gastell Conwy. Wedi i'r gwrthryfel ddirwyn i ben, rhoddwyd pardwn i Gwilym yn 1413, ond collodd lawer o'i diroedd.

ChwedlGolygu

Yn ôl traddodiad llên gwerin - a ysbrydolodd gerdd adnabyddus gan Syr John Morris-Jones[1] - arferai'r seintiau cynnar 'Seiriol Wyn' a 'Chybi Felyn' gyfarfod bob wythnos yng Nghlorach am ei fod yn union yng nghanol yr ynys. Y bardd a hynafiaethydd Lewis Morris yw'r cyntaf i sôn am hynny, yn y 18g. Gan fod Seiriol yn cerdded â'r haul ar ei gefn yno ac yn ôl arhosodd ei wyneb yn wyn, ond y gwrthwyneb yn achos Cybi gan droi ei wyneb yn felyn.[2]

CyfeiriadauGolygu

  1. John Morris-Jones, Caniadau (Rhydychen, 1907).
  2. A. D. Carr, 'Seiriol a Chybi' yn, Bedwyr Lewis Jones (gol.), Gwŷr Môn (Cyngor Gwlad Gwynedd, 1979).
  Eginyn erthygl sydd uchod am Ynys Môn. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato