Prifddinas a dinas fwyaf yr Iseldiroedd yw Amsterdam ("Cymorth – Sain" ynganiad ). Saif ar lan Afon Amstel yn nhalaith (provincie) Noord-Holland. Roedd poblogaeth Amsterdam, yn y cyfrifiad diwethaf, oddeutu 860,124 (2018)[1]. Mae'r ardal fetropolitanaidd tua'r 6ed mwyaf yn Ewrop, gyda phoblogaeth o tua 2.5 miliwn. Cyfeirir at Amsterdam fel "Fenis y Gogledd", a briodolir gan y nifer fawr o gamlesi a gofrestwryd fel Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.[2][3]

Amsterdam
AmsterdamLuchtfotoBmz.jpg
Wapen van Amsterdam.svg
Math dinas, prifddinas, man gyda statws tref, dinas fawr, dinas â phorthladd, populated place in the Netherlands, prifddinas, lleoliad Edit this on Wikidata
Enwyd ar ôl Cob, Afon Amstel Edit this on Wikidata
Nl-Amsterdam.ogg Edit this on Wikidata
Poblogaeth 860,124 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 1300 Edit this on Wikidata
Pennaeth llywodraeth Femke Halsema Edit this on Wikidata
Cylchfa amser UTC+01:00, CET, UTC+2 Edit this on Wikidata
Gefeilldref/i
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynol Amstelland Edit this on Wikidata
Sir Amsterdam Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Yr Iseldiroedd Yr Iseldiroedd
Arwynebedd 219 km² Edit this on Wikidata
Uwch y môr −2 metr Edit this on Wikidata
Gerllaw Afon Amstel, IJ, IJmeer Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau 52.38°N 4.9°E Edit this on Wikidata
Cod post 1000–1098, 1100–1109 Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
Maer Amsterdam Edit this on Wikidata
Pennaeth y Llywodraeth Femke Halsema Edit this on Wikidata
Amsterdam
Sights in Amsterdam.jpg
LocatieAmsterdam.svg
Lleoliad o fewn Bwrdeisdref Amsterdam
Gwlad Yr Iseldiroedd
Ardal Noord-Holland
Llywodraeth
Awdurdod Rhanbarthol Llywodraeth Bwrdeisdrefol Amsterdam
Daearyddiaeth
Arwynebedd 84.6 km²
Uchder 7 troedfedd (2 medr) m
Demograffeg
Poblogaeth Cyfrifiad 758,198 (Cyfrifiad 2009)
Dwysedd Poblogaeth 11,548.8 /km2
Metro 2,158,372
Gwybodaeth Bellach
Cylchfa Amser CET (UTC+1)
Cod Post 1011 – 1109
Gwefan http://www.amsterdam.nl

Er mai prifddinas "brenhinol" yr Iseldiroedd yw Amsterdam, nid hi fu canolfan y llywodraeth erioed. Lleolir canolfan y llywodraeth, y senedd a thrigfan y frenhines i gyd yn ninas Den Haag. Nid yw Amsterdam yn brifddinas o'i thalaith ei hun ychwaith: prifddinas Gogledd Holland yw Haarlem.

Daw enw'r ddinas o argae Amstelle (yn Saesneg: Amstel Dam) sy'n esbonio tarddiad y ddinas; argae ar afon Amstel lle mae Sgwâr Dam wedi'i lleoli heddiw.[4][5] Sefydlwyd pentref bychan yno yn ystod y 12g a ddatblygodd yn un o borthladdoedd pwysicaf y byd yn ystod yr Oes Aur Iseldireg, o ganlyniad i'w datblygiad masnachol arloesol. Yn ystod y cyfnod hwnnw, ystyriwyd y ddinas yn ganolfan flaenllaw ar gyfer masnach a deiamwntiau. Ehangodd y ddinas yn ystod y 19eg a'r 20g, wrth i gymdogaethau maesdrefi newydd gael eu sefydlu. Daliodd y teulu Van Amstel, a gofnodir mewn dogfennau o'r enw hwn er 1019, stiwardiaeth yr ardal am ganrifoedd. Yn ddiweddarach, gwasanaethodd y teulu hefyd o dan iarll yr Iseldiroedd.

Amsterdam yw canolbwynt ariannol a diwylliannol yr Iseldiroedd. Lleolir nifer o sefydliadau Iseldireg mawrion yno ac mae 7 o 500 o gwmnïau mwyaf y byd wedi'u sefydlu yn y ddinas e Philips, AkzoNobel, Booking.com, TomTom, ac ING.[6]. Lleolir Cyfnewidfa Stoc Amsterdam, sy'n rhan o Euronext, yng nghanol y ddinas. Yn flynyddol, daw 4.2 miliwn o dwristiaid i weld atyniadau'r ddinas, sy'n cynnwys ei chamlesi hanesyddol, y Rijksmuseum, Amgueddfa Van Gogh, Tŷ Anne Frank, yr ardal golau coch a'r siopau coffi canabis.

DaearyddiaethGolygu

Mae Amsterdam yng Ngorllewin yr Iseldiroedd, ond nid Amsterdam yw ei phrifddinas, ond yn hytrach Haarlem. Mae afon Amstel yn gorffen yng nghanol y ddinas ac yn cysylltu â nifer fawr o gamlesi sy'n dod i ben yn yr IJ yn y pen draw. Mae Amsterdam tua 2 fetr (6.6 troedfedd) islaw lefel y môr.[7] Mae'r tir o'i amgylch yn wastad a cheir coedwig o waith dyn, 'Amsterdamse Bos', yn y de-orllewin. Mae Amsterdam wedi'i chysylltu â Môr y Gogledd trwy 'Gamlas Môr y Gogledd' hir.

Mae Amsterdam wedi'i threfoli'n ddwys, hy mae ganddi boblogaeth dwys, ac felly hefyd yr ardal fetropolitan o amgylch y ddinas. Mae ei harwynebedd yn 219.4 km2 (84.7 metr sgwâr), ac mae gan y ddinas briodol 4,457 o drigolion i bob km2 a 2,275 o dai i bob km2.[8] Mae parciau a gwarchodfeydd natur yn 12% o arwynebedd tir Amsterdam.[9]

DŵrGolygu

Mae gan Amsterdam fwy na 100 km (60 milltir) o gamlesi, y gellir llywio'r rhan fwyaf ohonynt mewn cwch. Tair prif gamlas y ddinas yw'r Prinsengracht, Herengracht, a Keizersgracht.

Yn yr Oesoedd Canol, roedd Amsterdam wedi'i amgylchynu gan ffos fawr, o'r enw'r "Singel", sydd bellach yn ffurfio cylch mwyaf mewnol y ddinas, ac yn rhoi siâp pedol i ganol y ddinas. Ceir porthladd sy'n gwasanaethu'r ddinas hefyd. Fe'i cymharwyd â Fenis, oherwydd fod ganddi tua 90 o ynysoedd, sydd wedi'u cysylltu gan fwy na 1,200 o bontydd.[10]

HinsawddGolygu

 
Nieuwendammerdijk en Buiksloterdijk, Amsterdam-Noord, gaeaf 2010

Mae gan Amsterdam hinsawdd gefnforol (Köppen Cfb) oherwydd ei agosrwydd at Fôr y Gogledd i'r gorllewin, gyda gwyntoedd gorllewinol cyffredinol.[11] Tra bod y gaeafau'n cŵl a'r hafau'n gynnes, mae'r tymheredd yn amrywio o flwyddyn i flwyddyn. Weithiau ceir gaeafau oer, eira a hafau poeth a llaith.

Mae Amsterdam, yn ogystal â'r rhan fwyaf o dalaith Gogledd Holland, ym mharth Caledwch 8DA USDA. Mae rhew yn digwydd yn bennaf yn ystod cyfnodau o wyntoedd dwyreiniol neu ogledd-ddwyreiniol o gyfandir mewnol Ewrop. Hyd yn oed wedyn, oherwydd bod Amsterdam wedi'i amgylchynu ar dair ochr gan gyrff mawr o ddŵr, yn ogystal â chael effaith ynys gwres sylweddol, anaml y bydd nosweithiau'n disgyn o dan −5° C (23° F), tra gallai fod yn −12° C yn hawdd. (10° F) yn Hilversum, 25 km (16 milltir) i'r de-ddwyrain.

Mae'r hafau'n weddol gynnes gyda nifer o ddiwrnodau poeth bob mis. Y tymheredd uchaf (ar gyfartaledd) ym mis Awst yw 22.1° C (72° F), a dim ond ar gyfartaledd y mae 30° C (86° F) neu'n uwch yn cael ei fesur, gan osod Amsterdam ym Mharth Gwres AHS 2. Mae'r eithafion uchaf erioed yn amrywio o - 19.7° C (−3.5° F) i 36.3° C (97.3° F).[12][13]

Mae diwrnodau â mwy nag 1 mm (0.04 mewn) o wlybaniaeth yn gyffredin, ar gyfartaledd 133 diwrnod y flwyddyn. Dyddodiad (cyfanswm glaw) cyfartalog, blynyddol Amsterdam yw 838 mm (33 mewn). Mae rhan fawr o'r dyddodiad hwn yn disgyn fel glaw ysgafn neu gawodydd byr. Mae diwrnodau cymylog a llaith yn gyffredin yn ystod misoedd oerach Hydref i Fawrth.

AdeiladauGolygu

  • Concertgebouw
  • Het Houten Huys (hen dŷ)
  • Palas brenhinol
  • Rembrandthuis (cartref yr arlunydd Rembrandt)
  • Rijksmuseum (amgueddfa)
  • Tŷ Anne Frank

Pobl o AmsterdamGolygu

 
Afon Amstel
  1. http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=37230NED&D1=17&D2=77&D3=215&LA=EN&HDR=T&STB=G1,G2&VW=T.
  2. "Randstad2040; Facts & Figures (p.26)" (yn Iseldireg). VROM. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 12 January 2013.
  3. "Ranstad Monitor 2017" (PDF). Ragio Ranstad.
  4. "Plaatsnamen en hun betekenis". www.volkoomen.nl. Cyrchwyd 2021-02-21.
  5. "Amsterdam 200 jaar ouder dan aangenomen" (yn Iseldireg). Nu.nl. 22 Hydref 2008. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 25 Hydref 2008. Cyrchwyd 22 Hydref 2008.
  6. Forbes.com, Forbes Global 2000 Largest Companies – Dutch rankings.
  7. "Actueel Hoogtebestand Nederland" (yn Iseldireg). Cyrchwyd 18 Mai 2008.
  8. "Kerncijfers Amsterdam 2007" (PDF) (yn Iseldireg). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 28 Mai 2008. Cyrchwyd 18 Mai 2008.
  9. "Openbare ruimte en groen: Inleiding" (yn Iseldireg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 24 Mehefin 2008. Cyrchwyd 18 Mai 2008.
  10. "Adventure". 16 Mehefin 2008. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 9 July 2014. Cyrchwyd 17 Mehefin 2014.
  11. "Amsterdam, Netherlands Köppen Climate Classification (Weatherbase)". Weatherbase. Cyrchwyd 2 Gorffennaf 2019.
  12. "06240: Amsterdam Airport Schiphol (Netherlands)". OGIMET. Cyrchwyd 25 Gorffennaf 2019.
  13. "Extreme temperatures around the world". Herrera, Maximiliano. Cyrchwyd 2 Mawrth 2012.