Brwydr Coed Llathen

un o frwydrau pwysicaf hanes Cymru a ymladdwyd yn 1257

Mae Brwydr Coed Llathen a Brwydr y Cymerau yn ddwy frwydr a ymladdwyd ar yr un diwrnod (2 Mehefin 1257), lle cafodd Byddin Cymru ddwy fuddugoliaeth fawr yn erbyn y Saeson. Cânt eu cyfrif ymhlith y brwydrau pwysicaf a ymladdwyd yn hanes Cymru, gyda'r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd, yn ei anterth. Mae rhai haneswyr yn eu hysyried yn un frwydr, mewn dwy ran: y cyntaf yng Nghoed Llathen, plwyf Llangathen - tua 5 km i'r gorllewin o Landeilo, a'r ail yn 'y Cymerau'. Mae lleoliad Coed Llathen yn wybyddus ers canrifoedd (gweler map 1888 yr Os; cyfeirnod grid SN579229), a cheir nifer o enwau caeau a lleoedd eraill sy'n coffau'r frwydr, ond ceir ychydig o ddadl am union leoliad 'Cymerau' a ymladdwyd pan oedd byddin Lloegr ar ffo. Lladdwyd 3,000 o Saeson a llond dwrn o Gymry.

Brwydr Coed Llathen
Enghraifft o'r canlynolbrwydr Edit this on Wikidata
Dyddiad1257 Edit this on Wikidata
LleoliadLlandeilo Edit this on Wikidata
Map
GwladwriaethCymru Edit this on Wikidata
RhanbarthSir Gaerfyrddin Edit this on Wikidata

Cofnodwyd yr hanes yn yr Annales Cambriae ac ym Mrut y Tywysogion (Peniarth MS 20 a Llyfr Coch Hergest). Disgrifir y frwydr hefyd yn Saesneg gan Mathew Paris yn ei Chronica Majora, lle nodir fod y golled i'r Saeson yn un enfawr, ac mewn nifer o lawysgrifau eraill, yn bennaf ym mynachlogydd Osney a Tewkesbury.

Cefndir

golygu
Brwydrau rhwng y Cymry a'r Eingl-Normaniaid

Yn fuan cyn Pasg 1257, fe aeth Llywelyn ap Iorwerth i ryfel ar draws ffin Aberteifi yr holl ffordd i Faldwyn. Yn yr haf, anfonwyd byddin breninol Seisnig i wrthymosod, ac roedd yn ymwybodol fod pwer Llywelyn tu hwnt i Wynedd yn rhannol yn deillio o'i cydweithrediad gyda Maredudd ap Rhys Gryg. Bwriad y brenin Edward oedd dychwelyd tiroedd i Rhys Fychan a ildiodd i Maredudd yn dilyn ymyrraeth Llywelyn. Mae'n debygol y daeth y syniad tu ôl i'r cynllun gan Stephen Bauzan yn dilyn ei aflwyddiant y flwyddyn gynt ac felly roedd ganddo reswm dros ymgyrch newydd yn ardal Ystrad Tywi.[1]

Brwydrau

golygu
 
Lleoliad tebygol rhai o'r mannau perthnasol i Frwydr Coed Llathen a'r Cymerau.

Llandeilo

golygu

Gadawodd Stephen Bauzan Gaerfyrddin ar 31 Mai 1257 ac ar ôl deithio am ddiwrnod daeth ei fyddin i ardal Llandeilo Fawr lle gwersyllant. Yn ystod y nos, bu Maredudd ab Owain a Maredudd ap Rhys yn anfon eu milwyr o amgylch y wersyllfa. Pan dorodd y wawr bu ymosodiad ganddynt gan fwrw cawod o saethau a gwaywffyn arnynt. Bu'n rhaid i gadlywyddion Bauzan gydnabod na fyddent yn cyrraedd Dinefwr y diwrnod hwnnw. Llithrodd Rhys Fychan i ffwrdd y diwrnod canlynol a theithiodd i Ddinefwr ar ben ei hun. Bu ymosodiad gan y Cymry am ail ddiwrnod a bu eu harfwisg dim gwell na gorchuddion lliain oherwydd ffrynigrwydd ymosodiad y Cymry.[1]

Coed Llathen a'r Cymerau

golygu
 
Map 1888 yr OS, gan ddangos mae y gad ac enwau'r caeau "Cae Tranc" a "Cae Dial" a'r ffermdy "Llethr-Cadfan". Gweler y map.

Penderfynodd gadlywyddion Bauzan i deithio i Aberteifi, lle'r arhosai dynion a chyflenwadau o Iwerddon a orchmynwyd gan Edward. Yna yng Nghoed Llathen, collodd fyddin Bauzan rhan mawr o'i cyflenwadau ac ar ôl cyrraedd Cymerau tua ganol dydd; bu brwydr ar dir agored lle gollodd y fyddin 'frenhinol' 3,000 o ddynion. Ac er mai o'r argdlwyddiaethau Eingl-Normanaidd y cymerwyd y rhan fwyaf o'r dynion i ffurfio'r fyddin 'brenhinol", roedd llawer ohonynt yn Gymry. Er hyn, nododd y croniclwyr fod y frwydr hon yn fuddigoliaeth Gymreig fawr. Yn ôl Brut y Tywysogion, fe lwyddodd Llywelyn i sicrhau fod Rhys Fychan a Maredudd ap Rhys yn cymodi a parhawyd i frwydr yn y de-orllewin. Er hyn, nid oedd Maredudd yn ymddiried yn Llywelyn bellach i'r un raddau ac roedd yn rhaid iddo roi etifeddiaeth Rhys yn ôl iddo yn Ystrad Tywi. O dan ystyriaeth y croniclwyr, ar ôl y brwydrau hyn roedd Llywelyn wedi dyrchafu ei statws i'r un raddau a Llywelyn Fawr. Nodir arwyddocad y frwydr hefyd gan y croniclwr o Sais Mathew Paris, lle roddir moliant i Llywelyn a beirniadaeth llym o Edward.[1]

Gweler hefyd

golygu

Cyfeiriadau

golygu
  1. 1.0 1.1 1.2 Smith, J. Beverley (2014-01-15). Llywelyn ap Gruffudd: Prince of Wales (yn Saesneg). University of Wales Press. tt. 97–100. ISBN 978-1-78316-083-9.