Coetan Arthur/Cromlech Cefnamwlch

Cromlech Cefnamwlch ar ddiwrnod heulog o aeaf.

Cromlech o'r Oes Neolithig sy'n sefyll hanner ffordd fyny llethr gogleddol Mynydd Cefnamwlch, Tudweiliog, Llŷn, Gwynedd, Cymru yw Coetan Arthur, fe'i hadnabyddir hefyd yn ôl yr enw Cromlech Cefnamwlch, cyfeirnod grid SH22973456. I'w chyrraedd bydd gofyn trafeulio ar hyd y B4417 o gyfeiriad Llangwnnadl neu Dudweiliog a throi oddi arni ym Meudy Bigin/Bigyn ble mae'r lôn yn fforchio ac yn ymuno â Lôn Trigwm i gyfeiriad Sarn Mellteyrn. Tua 200m ar hyd Lôn Trigwm mae adwy i un o gaeau Cefnamwlch ar y dde ac fe welwch arwydd pren yn dynodi'r ffordd i fyny lethr Mynydd Cefnamwlch a thuag at y gromlech. Bydd y gromlech i'w gweld yn glir o'ch blaen. Noder er nad yw graddfa'r esgyniad yn sylweddol, gall gerdded i fyny'r cae tuag at y gromlech fod yn ddipyn o brawf i bobl nad ydynt yn arfer cerdded llethrau! Noder hefyd fod y gromlech o fewn cae amaethyddol ac yn aml bydd gwartheg yn pori yno a bydd y tir yn fwdlyd yn ystod tywydd garw.

Cromlech Cefnamwlch/Coetan Arthur.
Arwydd pren newydd yn dynodi'r cyfeiriad tuag at y gromlech oddi wrth Lon Trigwm.

Mae'r gromlech ei hun wedi ei hamgylchynu gan ffens fodern haearn i'w hamddiffyn ond mae carreg fawr wen wrth ei hochr lle mae posib eistedd a mwynhau'r gromlech a'r olygfa tua'r gogledd. Ar ddiwrnod clir mae posib gweld yn bell heibio Garn Fadryn, yr Eifl a mynyddoedd Eryri a thua Ynys Môn.

Hanes a chwedlau'n nghlwm â'r gromlechGolygu

Wrth gwrs does dim tystiolaeth gennym bellach o phwy a pham yr adeiladwyd y gromlech yma ar lethr gwelltog Mynydd Cefnamwlch gan yr hendeidiau cynnar, ond mae gennym chwedlau sy'n ein clymu ni i'r adeilad hynafol cyntegfig unig yma,

"Coetan Arthur - Dywed traddodiad i Arthur luchio'r Penllech, y 'goeten', o ben Garn Fadrun i Fynydd Cefnamwlch a bod ei wraig wedi cario'r tair carreg yno yn ei barclod a'u gosod ar eu pennau i ddal y garreg fawr." [1]

Ac yna mae esboniad arall ar gael yn llyfr W. Arvon Roberts 'Lloffion Llŷn',

"Yn ôl yr hanes, cludwyd y cerrig wyth milltir i ffwrdd o Fynyddoedd yr Eifl, ac mae traddodiad bod un o'r brenhinoedd Cymreig wedi ei gladdu oddi tanynt." [2]

Yna, mae ychydig mwy o wybodaeth am strwythr gwreiddiol y gromlech (yn wyrthiol!) ar gael;

"The main feature is a large rectangular capstone, with flat underside and ridged top, carried on the supporters. The S.W. side of the chamber may originally have been dosed by a fourth supporter, now prostrate, and dry walling of which a fragment remains. A large rectangular slab some 6 ft N. of the tomb may have been the capstone of another chamber." [3]


Llefydd eraill o ddiddordeb lleolGolygu



CyfeiriadauGolygu

  1. Gruffydd, Elfed (1998). Cyfres Broydd Cymru, Llyn. Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch. t. 18. ISBN 0863814921.
  2. Roberts, W. Arvon (2009). Lloffion Llyn. Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch. t. 85. ISBN 9781845272388.
  3. [crwydro.co.uk/edern/penllech/cromlechi-chambered-tombs/1689-chambered-tomb "(1689) Chambered Tomb"]. CBHC. Haf 2010. crwydro.co.uk/edern/penllech/cromlechi-chambered-tombs/1689-chambered-tomb.