Datganoli Cernyweg yw'r mudiad i gynyddu pwerau llywodraethu Sir Gernyw . [1]

Baner Sant Piran. Baner Cernyw.

Hanes datganoli a statws Cernyweg

golygu

Rheoaeth Seisnig

golygu

Ym 1066, goresgynnwyd llawer o Gernyw gan y Normaniaid [2] ac mae'n bosibl i Brian o Lydaw gael ei wneud yn iarll Cernyw gan William y Concwerwr. Dychwelodd rhai o Gernywiaid i Gernyw o Lydaw yn dilyn goresgyniad blaenorol gan yr Eingl-Sacsoniaid . [3]

Crëwyd arglwyddiaeth Iarll Cernyw a'i phenodi gyntaf i Gondor Cernyw, goroeswr o linach frenhinol Cernyw . [4]

Dugiaeth Cernyw

golygu
 
Map dwyieithog o Gernyw (Saesneg a Chernyweg).
 
Cerflun o Michael Joseph An Gof (y Smith) a Thomas Flamank, arweinwyr gwrthryfel Cernyweg ym 1497.

Ffurfiwyd Dugiaeth Cernyw ym 1337 gan frenin Lloegr Edward III ar gyfer ei fab cyntaf anedig, y Tywysog Edward ac roedd siarter yn nodi y byddai hyn yn parhau yn yr un modd ar gyfer pob mab hynaf i frenhiniaeth Lloegr. Dug Cernyw yw'r teitl a roddir i ddeiliad Dugiaeth Cernyw ac mae'r Dug yn dal rhai hawliau yng Nghernyw ac yn berchen ar yr arfordir a gwelyau afonydd o amgylch Cernyw yn ogystal â'r elw sylweddol a gynhyrchir ohono. Mae'r elw hwn yn cyfrannu at gymorth ariannol Dug Cernyw o Loegr. [5]

Gwrthryfel Cernyw a Senedd Stannery

golygu

Ym 1497, gorymdeithiodd Michael Joseph An Gof a Thomas Flamank a byddin Gernywaidd i Lundain i brotestio yn erbyn codi trethi gan Harri VII a oedd yn ceisio cynyddu eu cyllid ar gyfer rhyfel yn erbyn yr Albanwyr. Gorchfygwyd y fyddin Gernywaidd a dienyddiwyd An Gof a Flamank. Er hyn, mae'n bosib fod y gwrthryfel wedi dylanwadu ar benderfyniad Harri VII i gyflwyno'r Siarter Pardwn ym 1508 a roddodd bwerau i Senedd Stannary i roi feto ar ddeddfwriaeth Seisnig yng Nghernyw. [4]

Deddf Llywodraeth Leol 1888

golygu

Sefydlodd Deddf Llywodraeth Leol 1888 Gernyw fel sir weinyddol a sefydlodd Gyngor Sir Cernyw . [6]

Mudiad datganoli modern

golygu

Bargen ddatganoli 2015 Cernyw

golygu

Yn 2015 Cernyw oedd y sir gyntaf yn Lloegr i dderbyn pwerau datganoledig newydd a oedd yn cynnwys;

  • Pwerau i Gyngor Cernyw fasnachfreinio a gwella gwasanaethau bysiau
  • Cynllun integreiddio Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar gyfer Cyngor Cernyw a Chyngor Ynysoedd Sili
  • Dewis y Cyngor o brosiectau ar gyfer buddsoddiad gwerth miliynau o bunnoedd
  • Cynyddu mewnbwn Partneriaeth Menter Leol (LEP) Cernyw ac Ynysoedd Sili ar gyfer gwella sgiliau
  • Symleiddio gallu LEP i integreiddio gwasanaethau lleol a chenedlaethol i gryfhau cwmnïau yng Nghernyw. [1]

2016: Pwerau'r iaith Gernyweg

golygu

Yn 2016 trosglwyddwyd awdurdod ar gyfer y Gernyweg (a gydnabyddir o dan y Siarter Ieithoedd Rhanbarthol a Lleiafrifol yn 2003) i Gyngor Cernyw oddi wrth y llywodraeth y DU. [7]

2022: Pŵer datganoledig pellach

golygu

Ym mis Rhagfyr 2022 yn Spaceport Cernyw , cyhoeddodd Dehenna Davison yr Is-Ysgrifennydd Gwladol Seneddol dros "Leveling Up" becyn gwerth £360m yn trosglwyddo pwerau adeiladu a sgiliau i Gyngor Cernyw . Byddai'r cytundeb hefyd yn caniatau Maer rhanbarthol (Meryon Kernow) a etholwyd yn uniongyrchol i Gernywyn debyg i un Llundain Fwyaf. Mae'r pwerau wedi'u cynllunio i roi "mwy o reolaeth i'r cyngor a'r Maer/ Meryon dros gyllidebau trafnidiaeth, adeiladu, darparu sgiliau, a mwy o ddylanwad gyda'r llywodraeth i fynd i'r afael â heriau ail gartrefi" [8] [9]

Galw am ddatganoli pellach

golygu

Cynulliad/Senedd Cernyweg

golygu

Ffurfiwyd Confensiwn Cyfansoddiadol Cernyweg yn 2000 fel sefydliad trawsbleidiol yn cynnwys cynrychiolwyr o'r sectorau preifat, cyhoeddus a gwirfoddol i ymgyrchu dros greu Cynulliad Cernyweg, [10] tebyg i Gynulliad Cenedlaethol Cymru, Cynulliad Gogledd Iwerddon a Senedd yr Alban . Rhwng 5 Mawrth 2000 a Rhagfyr 2001, casglodd yr ymgyrch lofnodion 41,650 o drigolion Cernyw yn cymeradwyo'r alwad am gynulliad datganoledig, ynghyd ag 8,896 o lofnodwyr o'r tu allan i Gernyw. Cyflwynwyd y ddeiseb ddilynol i'r Prif Weinidog, Tony Blair . [10]

Mae’r blaid Gernyweg Mebyon Kernow wedi galw am greu Cynulliad neu senedd Gernywaidd yn sgil uwchgynhadledd yr G7 yng Nghernyw, gan ddweud: “...pa waddol well allai fod na chydraddoldeb â rhannau Celtaidd eraill y DU, fel yr Alban a Chymru, o ran dylanwad a buddsoddiad, a bargen ddatganoli gynhwysfawr, a fyddai'n darparu Cynulliad neu Senedd Cernywaidd?" [11]

Rhesymau allweddol a awgrymir dros ddatganoli

golygu

Mae rheolwr gyfarwyddwr Ginsters Mark Duddridge wedi cynnig buddiannau allweddol o ddatganoli mwy o bwerau i Gernyw:

  • arbenigedd mewn trin arian cyhoeddus ar raddfa fawr yng Nghernyw
  • dealltwriaeth a pherthynas waith dda gyda phartneriaid lleol a chanlyniadau da i fuddsoddwyr (yn dilyn profiad y datganoli blaenorol)
  • gwybodaeth leol dda a llwyddiant gyda'r datganoli blaenorol
  • arafwch y gweithio gyda phartneriaid cenedlaethol gyda llywodraeth y DU a’r risg o golli buddsoddwyr
  • traddodiad yng Nghernyw fel maes masnachu rhyngwladol
  • sicrhau £14/15 miliwn o fuddsoddiad mewn pythefnos oherwydd gwybodaeth dda am fusnes a buddsoddwyr
  • y busnesau canlynol yng Nghernyw: busnes gwynt alltraeth, geo-adnoddau, geowyddoniaeth, busnes lithiwm, busnes cronfa ddata, busnes gofod [12]

Adroddiad datganoli

golygu

Awgrymodd adroddiad gan y Sefydliad Ymchwil Polisi Cyhoeddus (IPPR), melin drafod annibynnol, fod Cernyw wedi “gordyfu” y fargen ddatganoli wreiddiol 2015.

Awgrymodd Sarah Longlands, cyfarwyddwr IPPR North fod Cernyw angen “y pŵer a’r adnoddau i allu symud ymlaen a chyflawni’r gwaith, yn hytrach nag aros i’r llywodraeth ganolog wneud y cam nesaf” ac yn seiliedig ar eu hymchwil ei fod yn "glir bod Cernyw wedi gwneud y gorau o’r cytundeb datganoli gweddol gyfyngedig a gynigiwyd yn wreiddiol.” Awgrymodd Longlands hefyd, oherwydd dirywiad y diwydiant lletygarwch yn ystod pandemig COVID-19 ac “ansicrwydd Brexit, nawr yw’r amser i roi datganoli go iawn i Gernyw sy’n golygu bod ganddyn nhw’r pwerau economaidd a’r adnoddau sydd eu hangen arnyn nhw i gefnogi sefydliad cryf. ac adferiad teg.” [13]

Uchelgeisiau datganoli cynghorau

golygu
  • Mae arweinydd cyngor Cernyw wedi galw am ddatganoli pwerau treth ail gartrefi i Gyngor Cernyweg, yn debyg iawn i Gymru fel bod trigolion lleol yn gallu fforddio tai lleol yn eu cymunedau eu hunain yn well.
  • Mae gan y cyngor uchelgeisiau ar gyfer datganoli pellach i Gernyw sy'n cynnwys rheolaeth bellach dros gynllunio a threthiant er mwyn rheoli twristiaeth yn well yng Nghernyw.
  • Mae'r cyngor hefyd eisiau pwerau datganoli ar gyfer Porthladd Rhad yng Nghernyw, gan gynnwys Maes Awyr Cei Newydd a dociau Falmouth.
  • Mae porthladd rydd Cernyweg gan gynnwys Maes Awyr Cei Newydd a Dociau Falmouth yn uchelgais arall.
  • Rheolaeth dros y flwyddyn academaidd, gan gynnwys gallu ei rhannu'n bedwar tymor.
  • Y gallu i brisio eiddo ar gyfer treth gyngor.
  • Buddsoddiad mewn technoleg werdd. [14]

Pawb Dan Un Faner: Dydd Sant Piran

golygu

Mae gorymdaith "All Under One Banner" wedi'i threfnu ar gyfer y 19eg o Fawrth yng Nghernyw i ddathlu Dydd Sant Piran a hybu mwy o ymreolaeth i Gernyw a mwy o drafodaeth ar ei ddyfodol. [15]

Gweler hefyd

golygu

Cyfeiriadau

golygu
  1. 1.0 1.1 "Cornwall devolution: First county with new powers". BBC News (yn Saesneg). 2015-07-16. Cyrchwyd 2022-02-14. Gwall cyfeirio: Tag <ref> annilys; mae'r enw ":0" wedi'i ddiffinio droeon gyda chynnwys gwahanol
  2. "The Impact of the Norman Conquest of England". World History Encyclopedia (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-02-14.
  3. "Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion | 1977 | 1977 | Welsh Journals - The National Library of Wales". journals.library.wales (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-02-14.
  4. 4.0 4.1 SeaDogIT. "Medieval Cornwall". Cornwall Heritage Trust (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-02-14. Gwall cyfeirio: Tag <ref> annilys; mae'r enw ":1" wedi'i ddiffinio droeon gyda chynnwys gwahanol
  5. "History of the Duchy | The Duchy of Cornwall". duchyofcornwall.org. Cyrchwyd 2022-02-14.
  6. "Local Government Act | United Kingdom [1888] | Britannica". www.britannica.com (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-02-14.
  7. https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-cornwall-36104716
  8. https://www.cornwall.gov.uk/council-news/council-budgets-and-economy/historic-360-million-devolution-deal-transfers-building-and-skills-powers-to-level-up-cornwall/
  9. https://www.cornishdictionary.org.uk/sites/default/files/SWF_dictionary_20190530_final.pdf
  10. 10.0 10.1 Cornish Constitutional Convention (3 April 2005). "Campaign for a Cornish Assembly – Senedh Kernow". Cornishassembly.org. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 23 August 2014. Cyrchwyd 25 September 2010.
  11. "Devolution for Cornwall call as G7 uses it as a 'picturesque backdrop'". Nation.Cymru (yn Saesneg). 2021-06-12. Cyrchwyd 2022-02-14.
  12. Hoare, Callum (2021-03-05). "Cornwall devolution bid tabled as Scottish and Welsh breakaway movements gather pace". Express.co.uk (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-02-14.
  13. Eyriey, Nick (2021-03-19). "Report calls for 'true devolution' | Business Cornwall" (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-02-14.
  14. Knott, Jonathan (2021-08-25). "Cornwall calls for further devolution to crack down on second homes". Local Government Chronicle (LGC) (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-03-09.
  15. "St Piran's Day announcement of new Cornish 'All Under One Banner' march". Nation.Cymru (yn Saesneg). 2022-03-05. Cyrchwyd 2022-03-09.