Datganoli Cymru

Datganoli Cymru yw’r broses o drosglwyddo pŵer deddfwriaethol ar gyfer hunanlywodraeth i Gymru gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig.[1]

Senedd Cymru.

HanesGolygu

Gorchfygwyd Cymru gan Edward I, brenin Lloegr yn ystod y 13eg ganrif, a gyflwynodd yr ordinhad brenhinol Statud Rhuddlan ym 1284, gan achosi i Gymru golli ei hannibyniaeth "de facto" a ffurfio'r sail gyfansoddiadol ar ei chyfer fel tywysogaeth o fewn "Teyrnas Lloegr".[2]

Roedd Deddfau 1535 a 1542 yn cymhwyso cyfraith Lloegr i Gymru ac yn uno’r Dywysogaeth a’r Gororau a ddaeth i ben i bob pwrpas ac a ymgorfforodd Gymru yn Lloegr. [3][4] Diffiniodd Deddf Cymru a Berwick 1746 "Lloegr" i gynnwys Cymru hyd at Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1967 a wahanodd Cymru oddi wrth Loegr o fewn gwladwriaeth sofran y DU.[5]

Dechreuodd mudiadau gwleidyddol a oedd yn cefnogi hunanreolaeth Gymreig ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg ochr yn ochr â thwf mewn cenedlaetholdeb Cymreig. [6][7]

Dechreuwyd datganoli rhai cyfrifoldebau gweinyddol yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif, yn ogystal â phasio deddfau penodol i Gymru. Ers yr Ail Ryfel Byd, mae gwahanol fudiadau a chynigion wedi hyrwyddo modelau gwahanol o ddatganoli yng Nghymru. Gwrthodwyd refferendwm ar ddatganoli yn 1979 gan gyfran fawr o bleidleiswyr, ond cynyddodd y gefnogaeth i ddatganoli dros y degawdau dilynol.

Ym 1997, bu refferendwm ar ddatganoli o drwch blewyn o blaid datganoli. Pasiwyd deddfau i sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru a rhoi pwerau is-ddeddfwriaethol iddo dros feysydd megis amaethyddiaeth, addysg a thai. Yn ystod y trydydd refferendwm yn 2011, roedd pleidleiswyr yn cefnogi pwerau deddfu sylfaenol llawn i’r Cynulliad Cenedlaethol dros feysydd llywodraethu penodol.[7]

Ar ôl Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020, ailenwyd y Cynulliad Cenedlaethol yn "Senedd Cymru" ("Welsh Parliament" yn Saesneg) (y cyfeirir ati gyda'i gilydd hefyd fel y "Senedd"), a ystyriwyd fel adlewyrchiad gwell o bwerau deddfwriaethol ehangach y corff.[7]

Mae Plaid Cymru wedi disgrifio datganoli fel cam tuag at annibyniaeth lawn i Gymru.[8]

CyfeiriadauGolygu

  1. "Devolution: A beginner's guide" (yn Saesneg). 2010-04-29. Cyrchwyd 2022-02-01.
  2. Jones, Francis (1969). The Princes and Principality of Wales (yn Saesneg). University of Wales P. ISBN 978-0-900768-20-0.
  3. "BBC Wales - History - Themes - The 1536 Act of Union". www.bbc.co.uk. Cyrchwyd 2022-02-09.
  4. "Laws in Wales Act 1535 (repealed 21.12.1993)".
  5. "The Welsh language Act of 1967". BBC (yn Saesneg). 26 Gorffennaf 2012. Cyrchwyd 9 Chwefror 2022.
  6. Pilkington, Colin (2002). Devolution in Britain today. Manchester University Press. tt. 35–38. ISBN 978-0-7190-6075-5.
  7. 7.0 7.1 7.2 "History of devolution". senedd.wales (yn Saesneg). Cyrchwyd 31 Ionawr 2022.
  8. Curtice, John (2006). "A Stronger or Weaker Union? Public Reactions to Asymmetric Devolution in the United Kingdom". Publius 36 (1): 95–113. doi:10.1093/publius/pjj006. ISSN 0048-5950. JSTOR 20184944. https://www.jstor.org/stable/20184944.