De America

Cyfandir yn Hemisffer y De

Mae De America yn gyfandir yn Hemisffer y Gorllewin rhwng y Cefnfor Tawel a'r Iwerydd. Mae'r rhan fwyaf ohono yn Hemisffer y De, gyda rhan gymharol fach yn Hemisffer y Gogledd. Gellir ei ddisgrifio hefyd fel "is-gyfandir deheuol yr Amerig" (Americas). Mae'r cyfeiriad at Dde America yn lle rhanbarthau eraill (fel America Ladin neu'r Côn Deheuol) wedi cynyddu yn ystod y degawdau diwethaf oherwydd dynameg geopolitical newidiol (yn benodol, cynnydd Brasil).[1]

De America
Quechuawomanandchild.jpg
Mathcyfandir, isgyfandir Edit this on Wikidata
Poblogaeth385,742,554 Edit this on Wikidata
Cylchfa amserUTC−06:00, UTC−05:00, UTC−04:00, UTC−03:00, UTC−02:00 Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Arwynebedd17,843,000 km² Edit this on Wikidata
GerllawCefnfor yr Iwerydd, Y Cefnfor Tawel, Môr y Caribî Edit this on Wikidata
Yn ffinio gydaCanolbarth America, Gogledd America, America Ganol Gyfandirol Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau21°S 59°W Edit this on Wikidata
LleoliadDeAmerica.png
Delwedd cyfansawdd lloeren o Dde America

Mae'r Cefnfor Tawel yn ffinio â De America yn y gorllewin ac i'r gogledd a'r dwyrain mae Cefnfor yr Iwerydd, Gogledd America a Môr y Caribî i'r gogledd-orllewin. Mae'r cyfandir yn gyffredinol yn cynnwys deuddeg talaith sofran: yr Ariannin, Bolifia, Brasil, Tsile, Colombia, Ecwador, Guyana, Paragwâi, Periw, Swrinam, Wrwgwái, a Feneswela; dwy diriogaeth ddibynnol: y Malvinas (neu 'Ynysoedd y Falkland') a De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De; ac un diriogaeth fewnol: Guyane. Mae tiriogaethau'r Caribî yn cael eu lleoli yng Ngogledd America gan ddaearyddwyr.

Enwyd De America ar ôl Amerigo Vespucci, yr Ewropead cyntaf i awgrymu nad India'r Dwyrain oedd yr Amerig, ond y Byd Newydd.

Mae gan De America arwynebedd o 17,820,000 km² (6,880,000 mi sg), neu tua 3.5% o arwynebedd y Ddaear. Yn 2005, amcangyfrifwyd fod y boblogaeth yn fwy na 371,200,000 ac erbyn 2017 roedd yn 423 miliwn.[2]Nodyn:Additional citation needed Dyma'r pedwerydd cyfandir o ran arwynebedd (ar ôl Asia, Affrica, a Gogledd America) a'r pumed o ran poblogaeth (ar ôl Asia, Affrica, Ewrop, a Gogledd America).

O ran arwynebedd, mae De America yn y pedwerydd safle (ar ôl Asia, Affrica, a Gogledd America) ac yn bumed yn ol poblogaeth (ar ôl Asia, Affrica, Ewrop a Gogledd America). Brasil yw gwlad fwyaf poblog De America o bell ffordd, gyda mwy na hanner poblogaeth y cyfandir, ac yna Colombia, yr Ariannin, Venezuela a Periw. Yn ystod y degawdau diwethaf, mae Brasil hefyd wedi cynhyrchu hanner CMC y cyfandir ac wedi dod yn bŵer rhanbarthol cyntaf y cyfandir.[3]

Mae tarddiad diwylliannol ac ethnig y cyfandir yn tarddu yn y bobl frodorol yn ogystal â choncwerwyr a mewnfudwyr Ewropeaidd a yn y caethweision a gludwyd yma o Affrica. O ystyried hanes hir o wladychiaeth (colonialism), mae mwyafrif llethol De America yn siarad Portiwgaleg neu Sbaeneg, ac mae cymdeithasau a gwladwriaethau'n adlewyrchu traddodiadau'r Gorllewin. O'i gymharu ag Ewrop, Asia ac Affrica, mae De America yn yr 20g wedi bod yn gyfandir heddychlon heb lawer o ryfeloedd.[4]

DaearyddiaethGolygu

Ymhlith y mannau mwyaf nodedig yn Ne America mae'r canlynol:

  • mae De America yn gartref i raeadr ddi-dor uchaf y byd, Angel Falls yn Fenwswela;
  • y rhaeadr fertig uchaf ( lle mae diferyn o ddwr yn syrthio heb darro yn erbyn craig) Rhaeadr Kaieteur yn Gaiana;
  • yr afon fwyaf yn ôl cyfaint yn y byd, Afon Amazonas;
  • y gadwen hiraf o fynyddoedd, yr Andes (gyda'i mynydd uchaf yn Aconcagua yn 6,962 m neu 22,841 tr);
  • y lle sychaf ar y ddaear (nad yw'n begynol), Anialwch yr Atacama; [5][6][7]
  • y lle gwlypaf ar y ddaear, López de Micay yng Ngholombia;
  • y fforest law fwyaf, fforest law yr Amazonas;
  • y brifddinas uchaf, La Paz, Bolifia;
  • y llyn mordwyol masnachol uchaf yn y byd, Llyn Titicaca; a chymuned barhaol fwyaf deheuol y byd (ac eithrio gorsafoedd ymchwil yn Antarctica), Puerto Toro, Tsile.

O ran mwynau, prif adnoddau De America yw aur, arian, copr, mwyn haearn, tun a phetroliwm. Mae'r adnoddau hyn wedi dod ag incwm uchel i'w gwledydd yn enwedig ar adeg rhyfel neu o dwf economaidd cyflym gan wledydd diwydiannol eraill. Fodd bynnag, mae cynhyrchu un nwydd, fel hyn, i'w allforio, yn aml wedi rhwystro datblygiad economïau y bobl gynhenid, yr amrywiaeth diwylliannol. Mae'r gwahaniaethau mawr ym mhris nwyddau yn y marchnadoedd rhyngwladol wedi arwain at uchafbwyntiau ac isafbwyntiau mawr yn economïau taleithiau De America, gan achosi ansefydlogrwydd gwleidyddol eithafol yn aml.

 
Machu Picchu, Periw un o berlau'r Inca, ac un o' Saith Ryfeddodau newydd y Ddaear.

HinsawdddGolygu

Yn y gwledydd tymherus, mae gaeafau a hafau'n fwynach nag yng Ngogledd America. Y rheswm am hyn yw bod y rhan fwyaf helaeth y cyfandir yn y parth cyhydeddol (mae gan y rhanbarth fwy o ardaloedd o wastadeddau cyhydeddol nag unrhyw le arall), gan roi mwy o ddylanwad cefnforol i'r Côn Deheuol, sy'n cymedroli tymereddau trwy gydol y flwyddyn.[8]

Mae'r tymereddau blynyddol cyfartalog ym masn yr Amazon yn pendilio oddeutu 27 ° C (81 ° F), gydag amplitudau thermol isel a mynegeion glawiad uchel. Rhwng Llyn Maracaibo a cheg yr Orinoco, ceir hinsawdd gyhydeddol o'r math Congo, sydd hefyd yn cynnwys rhannau o diriogaeth Brasil.

GwledyddGolygu

Tabl o wledydd, tiriogaethau a rhanbarthauGolygu

Enw tiriogaeth,
efo baner
Arwynebedd
(km²)
Poblogaeth
(2005)
Dwysedd poblogaeth
(per km²)
Prifddinas
  Brasil 8,511,965 210,147,125 (2019)[9] 21.9 Brasília
Ucheldiroedd Guiana:
  Gaiana 214,970 777,859 (2017)[10] 3.6 Georgetown
  Guiana Ffrengig 91,000 276,128 (1 Ionawr 2018) 2.1 Cayenne
  Swrinam 163,270 563,402 (2017)[10] 2.7 Paramaribo
Gwledydd yr Andes:
  Bolifia 1,098,580 11,051,600 (2017)[10] 8.1 La Paz
  Ecwador 283,560 16,624,858 (2017)[10] 47.1 Quito
  Periw 1,285,220 29,381,884 (2017)[11] 21.7 Lima
  > De America Caribïaidd:
  Colombia 1,138,910 49,065,615 (2017)[10] 37.7 Bogotá
  Feneswela 912,050 28,515,829 (2019) 27.8 Caracas
    > Ynysoedd Caribïaidd:
  Trinidad a Tobago 5,128 1,369,125 (2017)[10] 212.3 Port of Spain
Côn Deheuol:
  Paragwâi 406,750 6,811,297 (2017)[10] 15.6 Asunción
  Wrwgwái 176,220 6,811,297 (2017)[10] 19.4 Montevideo
  > Patagonia:
  Yr Ariannin 2,766,890 44,938,712 (2019)[12] 14.3 Buenos Aires
  Tsile 756,950 18,054,726 (2017)[10] 21.1 Santiago de Chile
Chwiliwch am De America
yn Wiciadur.

Gweler hefydGolygu

CyfeiriadauGolygu

  1. Schenoni, Luis L. (1 Ionawr 1970). "Unveiling the South American Balance". Estudos Internacionais 2(2): 215–232.. https://www.academia.edu/12944490. Adalwyd 8 December 2016.
  2. Schenoni, Luis L. (1 January 1970). "Unveiling the South American Balance". Estudos Internacionais 2(2): 215–232.. https://www.academia.edu/12944490. Adalwyd 8 Rhagfyr 2016.
  3. Schenoni, Luis L. (1 Ionawr 1970). "Unveiling the South American Balance". Estudos Internacionais 2(2): 215–232.. https://www.academia.edu/12944490. Adalwyd 8 Rhagfyr 2016.
  4. Holsti 1996, t. 155
  5. "Parts of Chile's Atacama Desert haven't seen a drop of rain since recordkeeping began. Somehow, more than a million people squeeze life from this parched land". National Geographic Magazine. Cyrchwyd 18 April 2009.
  6. "Driest Place | Driest Desert Atacama Desert". Extremescience.com. 25 Ionawr 2007. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 8 April 2009. Cyrchwyd 18 Ebrill 2009.
  7. McKay, C.P. (Mai–Mehefin 2002). "Two dry for life: The Atacama Desert and Mars". Ad Astra 14 (3): 30. http://quest.nasa.gov/challenges/marsanalog/egypt/AtacamaAdAstra.pdf.
  8. O CLIMA. In: Atlas Mundial. São Paulo: Cia. Melhoramentos de São Paulo, 1999, tt. 20–21 ISBN 85-06-02889-2
  9. "IBGE divulga as estimativas da população dos municípios para 2019". 28 Awst 2019. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 28 Awst 2019.
  10. 10.0 10.1 10.2 10.3 10.4 10.5 10.6 10.7 10.8 https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL; dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2019.
  11. https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1544/Libro.pdf; dyddiad cyrchiad: 28 Hydref 2018.
  12. https://www.indec.gob.ar/nivel2_default.asp?id_tema=2&seccion=P.