Brechlyn

paratoad meddygol a biolegol y corff i ddarparu imiwnedd gweithredol i glefyd heintus penodol

Mae Brechlyn yn baratoad biolegol y corff i ddarparu imiwnedd gweithredol i glefyd heintus penodol. Mae brechlyn yn feddyginiaeth a roddir gan feddyg neu nyrs ac mae'n gwneud person yn llai tebygol o gael clefyd. Mae'n rhoi imiwnedd i glefyd heintus a achosir gan germ penodol (bacteria neu firws). Er enghraifft, mae'r brechlyn ffliw yn ei gwneud hi'n llai tebygol y bydd person yn cael y ffliw.

COVID-19 vaccine AstraZeneca Jan 2021 (vial).jpg
Brechlyn COVID-19
Data cyffredinol
Mathbiofferyllol, meddyginiaeth Edit this on Wikidata
Tudalen Comin Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia

Gwneir brechlynnau fel arfer o rywbeth sy'n fyw, neu oedd arfer fod yn fyw.

Ym 1796, defnyddiodd Edward Jenner fuchod a oedd wedi'u heintio â'r frech wen (variolae vacinae) i amddiffyn pobl rhag y frech wen.[1] Gelwir y driniaeth o frechlynnau yn brechu, frechiad neu yn bigiad.

HanesGolygu

 
Brechlyn y frech wen a'r offer ar gyfer ei weinyddu.

Creodd Edward Jenner y brechlyn cyntaf yn y 1770au. Ar yr adeg hon, roedd y frech wen yn glefyd marwol. Sylwodd Jenner nad oedd morwynion llaeth lleol, a phobl eraill oedd yn gweithio â gwartheg, oedd wedi cael brech y fuwch (clefyd sy'n gysylltiedig â'r frech wen) fel arfer yn cael y frech wen. Roedd yn credu bod cael y frech y fuwch yn amddiffyn pobl rhag y frech wen.[2]

I brofi'r syniad hwn, rhoddodd Jenner frech y fuwch i fachgen o'r enw James Phipps. Yna heintiodd y bachgen â'r frech wen. Ni aeth y bachgen yn sâl oherwydd ei fod eisoes wedi cael brech y fuwch. Roedd Jenner yn iawn: roedd cael y frech y fuwch yn amddiffyn pobl rhag y frech wen.

Oherwydd bod brechiad y frech y fuwch wedi gwneud llai o bobl yn sâl na brechiad y frech wen, gwnaeth Lloegr frechiad y frech wen yn anghyfreithlon ym 1840. Ym 1853, gwnaethant gyfraith arall a ddywedodd fod yn rhaid i bob plentyn gael ei frechu rhag y frech wen gan ddefnyddio brechlyn Jenifer.

Yn y 19eg ganrif, gwnaeth Louis Pasteur frechlyn y gynddaredd.

Yn yr 20fed ganrif, creodd gwyddonwyr frechlynnau i amddiffyn pobl rhag difftheria, y frech goch, clwy'r pennau, thetanws a rwbela. Yn y 1950au, creodd Jonas Salk y brechlyn polio.

Fodd bynnag, nid yw brechlynnau'n bodoli o hyd ar gyfer llawer o afiechydon pwysig, fel malaria a HIV.[3][4]

Mathau o frechlynGolygu

Mae yna nifer o fathau o frechlynnau ar gael ar hyn o bryd.

Un math cyffredin o frechlyn yw'r "frechlyn byw." Mae'r math hwn o frechlyn yn cynnwys ychydig bach o firws byw neu facteria. Cyn i'r brechlyn gael ei roi, mae gwyddonwyr yn gwanhau'r firws neu'r bacteria fel na all wneud person yn sâl. Pan fydd person yn cael brechlyn byw, mae ei system imiwnedd yn dysgu, adnabod ac ymladd yn erbyn y firws neu'r bacteria hynny. Yna, os yw'r person yn cael y firws neu'r bacteria yn y dyfodol, bydd ei system imiwnedd eisoes yn "gwybod" sut i frwydro yn erbyn. Mae enghreifftiau o frechlynnau byw yn cynnwys brechlynnau ar gyfer y frech goch, clwy'r pennau a brech yr ieir.[5]

Math cyffredin arall o frechlyn yw'r "frechlyn anactif." Mae'r brechlynnau hyn yn cynnwys firysau neu facteria marw. Nid yw'r rhain yn achosi i'r system imiwnedd ymateb mor gryf â brechlynnau byw. Oherwydd hyn, efallai y bydd angen "pigiad atgyfnerthu" ar bobl - dosau ychwanegol o'r brechlyn, a roddir ar adegau penodol, fel y gall eu system imiwnedd "ddysgu" sut i ymladd yn erbyn yr haint. Mae enghreifftiau o frechlynnau anactif yn cynnwys brechlynnau ar gyfer y Pâs, y gynddaredd a hepatitis B.[5]

Mewn brechlynnau eraill, dim ond moleciwl protein o'r firws neu'r bacteriwm sy'n cael ei chwistrellu i'r claf. Mae'r protein yn ddigon i system imiwnedd y claf gydnabod y germ cyfan.[5]

Gyda brechlynnau RNA negesydd, dim ond yr RNA negesydd (mRNA), sy'n gweithredu fel glasbrint neu rysáit ar gyfer y protein, sy'n cael ei chwistrellu i'r claf. Gwnaed y brechlynnau mRNA cyntaf yn y 1990au, ond ni wnaeth gwyddonwyr nifer fawr ohonynt tan y 2010au. Mae rhai brechlynnau mRNA yn gweithio yn erbyn canser a gallant wneud tiwmorau yn llai.[6] Cafodd brechlyn mRNA COVID-19 Pfizer-BioNTech dod i'r amlwg ar ddiwedd 2020 ar ôl i'r awdurdodau yn y Deyrnas Unedig cymeradwyo fel y brechlyn cyntaf i'w ddefnyddio er mwyn ceisio gwaredu COVID-19 o'r gymdeithas.[7]

Brechlyn COVID-19Golygu

 
Samplau ymchwil brechlyn COVID-19 mewn rhewgell labordy. (30 Ionawr 2020)

Rhoddwyd gwaith aruthrol mewn i ddatblygu brechlyn COVID-19 o’r newyddion cyntaf bod yna feirws angheuol newydd yn Wuhan yn datblygu mewn i pandemig ar ddechrau Ionawr 2020.Cyhoeddwyd ddilyniant genetig y feirws ar 11 Ionawr 2020, gan sbarduno ymateb rhyngwladol brys i baratoi ar gyfer achosion a chyflymu datblygiad brechlyn yn erbyn COVID-19.[8]

Ers dechrau 2020, mae datblygu brechlyn wedi cael ei gyflymu trwy gydweithrediad digynsail yn y diwydiant fferyllol rhyngwladol a rhwng llywodraethau.[9] Erbyn Mehefin 2020, roedd corfforaethau, llywodraethau, sefydliadau iechyd rhyngwladol, a grwpiau ymchwil prifysgolion wedi buddsoddi degau o biliynau o ddoleri i ddatblygu dwsinau o ymgeiswyr brechlyn a pharatoi ar gyfer rhaglenni brechu byd-eang i imiwneiddio rhag haint COVID-19.[10]

Gan ddefnyddio technolegau newydd a gwneud nifer o gamau ar yr un pryd roedd yn bosib cael y brechlyn yn barod erbyn diwedd 2020 i gwledydd cyfoethog y byd. Brechlyn Pfizer (yn math mRNA o frechlyn) oedd y frechlyn cyntaf i'w ddefnyddio yn y byd gorllewinol. Ar 8 Rhagfyr 2020, derbyniodd Margaret Keenan, 90 oed, y brechlyn yn Ysbyty Athrofaol Coventry, gan ddod y person cyntaf i gael ei frechu y tu allan i dreial, wrth i raglen frechu'r DU ddechrau.[11]

Cafodd ail frechlyn ei gymerdwyo yw gael ei ddefnyddio yn y Deyrnas Unedig ar y 30 Rhagfyr 2020 sef brechlyn Prifysgol Rhydychen ac AstraZeneca.[12] Un oedd yn bwysig wrth ddatblygu'r brechlyn oedd Emma Bolam sy'n wyddonydd a Phennaeth Cynhyrchu yn Sefydliad Jenner (sefydliad sy'n ymchwilio brechlynnau newydd). Tyfwyd i fyny ym Mhen-y-bont, Sir Gaerfyrddin, a chafwyd ei addysg yn Ysgol Gyfun Gymraeg Bro Myrddin. Mae'n rhugl yn y Gymraeg.[13][14]

Yn y misoedd ar ôl hynny roedd yna yriad i bobl cael y brechlyn gan lywodraethau ac awdurdodau yn y byd er mwyn ceisio adeiladu imiwnedd torfol a gwaredu COVID-19 o'r byd. Er hyn gwelwyd ofn yn rhai cymunedau fel cymuned BAME oherwydd enw gwael brechlyn.[15] Yn ogystal roedd nifer o wledydd tlawd trydydd byd heb frechu llawer ar y dechrau gan arwain at y Cenhedloedd Unedig i ymbil i wledydd cyfoethog i ddosbarthu yn deg, neu bydden arwain at amrywiolion i ddatblygu mewn gwledydd tlawd gydag imiwnedd i'r brechlyn neu ddatblygu'n gryfach ac yn fwy peryglus. [16] Felly fe wnaeth Sefydliad Iechyd y Byd, y gynghrair brechlynnau GAVI a chlymblaid ar gyfer arloesiadau epidemig o'r enw CEPI sefydlu COVAX. Nod COVAX yw dosbarthu brechlynnau i ardaloedd tlawd y byd.[17]

Gweli'r hefydGolygu

CyfeiriadauGolygu

  1. Stern, Alexandra Minna; Markel, Howard (2005-05-01). "The History Of Vaccines And Immunization: Familiar Patterns, New Challenges". Health Affairs 24 (3): 611–621. doi:10.1377/hlthaff.24.3.611. ISSN 0278-2715. https://www.healthaffairs.org/doi/10.1377/hlthaff.24.3.611.
  2. "Diwedd y 18fed ganrif a dechrau'r 19eg ganrif - Ymdrechion i atal afiechydon a chlefydau - TGAU Hanes Revision". BBC Bitesize (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-02-26.
  3. February 01, Content Source: HIV govDate last updated:; 2021 (2021-02-01). "HIV Vaccines". HIV.gov (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-02-26.CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: numeric names: authors list (link)
  4. Prevention, CDC-Centers for Disease Control and (2019-01-28). "CDC - Malaria - Malaria Worldwide - How Can Malaria Cases and Deaths Be Reduced? - Vaccines". www.cdc.gov (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-02-26.
  5. 5.0 5.1 5.2 "Vaccine Types | Vaccines". www.vaccines.gov. Cyrchwyd 2021-02-26.
  6. "Is the Covid vaccine safe?". BBC News (yn Saesneg). 2021-02-05. Cyrchwyd 2021-02-26.
  7. "Brechlyn Covid: "Bydd y gwaith o'i gyflwyno yn dechrau ymhen dyddiau"". Golwg360. 2020-12-02. Cyrchwyd 2021-02-26.
  8. Fauci, Anthony S.; Lane, H. Clifford; Redfield, Robert R. (2020-03-26). "Covid-19 — Navigating the Uncharted". The New England Journal of Medicine 382 (13): 1268–1269. doi:10.1056/NEJMe2002387. ISSN 0028-4793. PMC 7121221. PMID 32109011. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7121221/.
  9. Le, Tung Thanh; Cramer, Jakob P.; Chen, Robert; Mayhew, Stephen (2020-09-04). "Evolution of the COVID-19 vaccine development landscape" (yn en). Nature Reviews Drug Discovery 19 (10): 667–668. doi:10.1038/d41573-020-00151-8. https://www.nature.com/articles/d41573-020-00151-8.
  10. Gates, Bill (2020-02-28). "Responding to Covid-19 — A Once-in-a-Century Pandemic?" (yn en). New England Journal of Medicine. doi:10.1056/NEJMp2003762. https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMp2003762.
  11. "Covid-19 vaccine: First person receives Pfizer jab in UK". BBC News (yn Saesneg). 2020-12-08. Cyrchwyd 2021-02-26.
  12. "Cymeradwyo brechlyn AstraZeneca". Golwg360. 2020-12-30. Cyrchwyd 2021-02-26.
  13. (yn cy) Diwrnod Menywod mewn Gwyddoniaeth, https://www.facebook.com/HenoS4C/videos/diwrnod-menywod-mewn-gwyddoniaeth/260769395558754/, adalwyd 2021-02-26 Facebook Heno
  14. Youle, Richard (2021-01-25). "Interview with Welsh scientist running Oxford vaccine facility". WalesOnline (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-02-26.
  15. "British Asian celebrities unite for video to dispel Covid vaccine myths". BBC News (yn Saesneg). 2021-01-26. Cyrchwyd 2021-02-26.
  16. Press, Associated (2021-02-18). "'Wildly unfair': UN says 130 countries have not received a single Covid vaccine dose". the Guardian (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-02-26.
  17. "EXPLAINER: UN vaccine plan is underway, but problems remain". AP NEWS. 2021-02-24. Cyrchwyd 2021-02-26.