Agor y brif ddewislen

Amman yw prifddinas a dinas fwyaf Gwlad Iorddonen. Hi hefyd yw'r ddinas fwyaf boblog, a chanolfan economaidd, gwleidyddol a diwylliannol y wlad. Lleolir Amman i'r gogledd o ganol y wlad ac mae ganddi boblogaeth o 374,681.[1][2] Ceir arwynebedd o oddeutu 1,680 cilometr sgwâr (648.7 milltir sgwâr). Caiff ei hystyried yn un o'r dinasoedd Arabaidd mwyaf modern gyda'i diwydiant twristiaeth yn ffynnu, o Arabia ac Ewrop. Yn 2014 ymwelodd dros ddwy filiwn a'r ddinas, gan ei gwneud y bumed cyrchfan twristaidd fwyaf yn Arabia.[3][4][5]

Amman
AMMAN 2.jpg
Math Prifddinas, Dinas, administrative territorial entity of Jordan Edit this on Wikidata
Enwyd ar ôl Ammon Edit this on Wikidata
Poblogaeth 4,007,526 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 7250s CC Edit this on Wikidata
Pennaeth llywodraeth Yousef Shawarbeh Edit this on Wikidata
Gefeilldref/i
Daearyddiaeth
Sir Ardal Lywodraethol Amman Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Gwlad Iorddonen Gwlad Iorddonen
Arwynebedd 1,680,000,000 m² Edit this on Wikidata
Uwch y môr 765 metr, 784 metr Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau 31.95°N 35.93°E Edit this on Wikidata
Cod post 11110–17198 Edit this on Wikidata
Pennaeth y Llywodraeth Yousef Shawarbeh Edit this on Wikidata

Cynnwys

HanesGolygu

Mae'r dystiolaeth gynharaf o anheddiad dynol yn Amman mewn safle Neolithig o'r enw 'Ain Ghazal, lle cafwyd hyd i rai o'r cerfluniau dynol hynaf ac sy'n dyddio i 7250 CC. Yn ystod Oes yr Haearn, roedd y ddinas yn cael ei hadnabod fel Ammon, yn gartref i Deyrnas yr Ammoniaid. Fe'i enwyd yn "Philadelphia" yn ystod ei chyfnodau Groegaidd a Rhufeinig, ac o'r diwedd fe'i galwyd yn Amman yn ystod y cyfnod Islamaidd. Mae'r ddinas fodern yn dyddio o ddiwedd y 19g pan ymsefydlodd mewnfudwyr yr Ymerodraeth yr Otomaniaid ym 1867. Sefydlwyd cyngor ddinesig cyntaf Amman cyntaf yn 1909.

Dinas Amman oedd prifddinas yr Ammoniaid y cyfeirir atynt yn y Beibl. Mae olion archaeolegol Groegaidd a Rufeinig i'w gweld hyd heddiw; yr enwocaf yw'r amffitheatr Rufeinig yng nghanol y ddinas.

Ar ôl y cyfnod Rhufeinig aeth Amman, nad oedd yn dref bwysig iawn dan yr ymerodraeth, yn bentref di-nod. Dan reolaeth Prydain yng ngwlad Iorddonen dechreuodd ffynnu eto ac yn 1946 daeth yn brifddinas y wlad annibynnol newydd.

Tyfodd y boblogaeth yn sylweddol o ganlyniad i'r rhyfeloedd rhwng Israel a'r gwledydd Arabaidd yn 1948, 1967, a 1973, wrth i nifer o ffoaduriaid Palesteinaidd gyrraedd y ddinas. Yn 1970 arweiniodd y tensiynau rhwng y ffoaduriaid a llywodraeth y wlad at ymladd yn y strydoedd.

Ers hynny mae nifer fawr o'r ffoaduriaid wedi dychwelyd i'r Lan Orllewinol.

EtymolegGolygu

Tarddiad y gair "Amman" yw "Rabbath Ammon", sef enw'r Ammoniaid arni yn y 13g, gyda "Rabbath" yn golygu 'prifddinas' neu brif le'r brenin'.[6] Yn y Beibl hebraeg, fe'i gelwir yn "Rabbat ʿAmmon", ond yn ôl y Groegwr Ptolemy II Philadelphus a deyrnasai rhwng 283 a 246 CC ac a oresgynnodd y wlad, "Philadelphia" oedd yr enw, gair a ddeilliodd o'i lysenw ef ei hun - Philadelphus.[7]

DaearyddiaethGolygu

Lleolir Amman ar Lwyfandir Boncyn y Dwyrain, ucheldir a nodweddir gan dair prif wadi (neu ddyffryn) sy'n rhedeg drwyddo.[8] Yn wreiddiol, adeiladwyd y ddinas ar saith bryn.[9] Nodweddir tir Aman gan ei fynyddoedd. [70] Mae'r ardaloedd pwysicaf yn y ddinas wedi eu henwi ar ôl y bryniau neu'r mynyddoedd y maent yn gorwedd arnynt.[10]

Mae drychiad yr ardal yn amrywio o 700 i 1,100 metr (2,300 i 3,600 troedfedd). Lleolir Al-Salt ac al-Zarqa i'r gogledd-orllewin a'r gogledd-ddwyrain, yn y drefn honno, ac mae Madaba wedi'i leoli i'r gorllewin, al-Karak a Ma'an i'r de-orllewin a'r de-ddwyrain o Amman, yn y drefn honno. Mae un o'r unig ffynhonnau sy'n weddill yn Amman bellach yn cyflenwi dŵr i Afon Zarqa.[11][12]

CyfeiriadaethGolygu

  1. "Revealed: the 20 cities UAE residents visit most". Arabian Business Publishing Ltd. 2015-05-01. http://www.arabianbusiness.com/revealed--20-cities-uae-residents-visit-most-590870.html. Adalwyd 2015-09-21.
  2. "Population stands at around 9.5 million, including 2.9 million guests". The Jordan Times (The Jordan News). 2016-01-22. http://www.jordantimes.com/news/local/population-stands-around-95-million-including-29-million-guests. Adalwyd 2016-01-22.
  3. "Top 100 International Tourist Destination Cities by Country". Euromonitor. Euromonitor/. 2015-01-24. http://go.euromonitor.com/rs/805-KOK-719/images/TCD-presentation_FINAL.pdf. Adalwyd 2015-10-05.
  4. "Westernized media in Jordan breaking old taboos — RT". Rt.com. http://rt.com/news/media-jordan-breaking-taboos/. Adalwyd 2012-11-28.
  5. "Number of tourists dropped by 14% in 2013 — official report". The Jordan Times (The Jordan News). 2014-02-08. http://www.jordantimes.com/news/local/number-tourists-dropped-14-2013-%E2%80%94-official-report. Adalwyd 2015-09-21.
  6. "About GAM => History". Greater Amman Municipality. Archifwyd o y gwreiddiol ar 2015-10-02. https://web.archive.org/web/20151002102003/http://ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp. Adalwyd 2015-09-22.
  7. "MISDAR". mansaf.org. http://www.mansaf.org/catholic/misdar.htm. Adalwyd 2015-09-22.
  8. Ham, Anthony; Greenway, Paul (2003). Jordan. Lonely Planet. p. 19. 
  9. Donagan, Zechariah (2009). Mountains Before the Temple. Xulon Press. p. 236. ISBN 978-1615795307. 
  10. Bou, Jean (2009). Light Horse: A History of Australia's Mounted Arm. Cambridge University Press. p. 159. 
  11. "ارتفاعات مناطق عمان الكبرى عن سطح البحر – ارتفاع محافظات المملكة الاردنية عن سطح البحر" (yn Arabic). Aswaq Amman. http://www.aswaqamman.com/books/ammanhights.htm. Adalwyd 24 September 2015.
  12. "Jordan Basim-Geography, population and climate". Food and Agricultural Organization of the United Nations. FAO. 2009. http://www.fao.org/nr/water/aquastat/basins/jordan/index.stm. Adalwyd 2015-09-24.