Awdurdod Datblygu Cymru

Asiantaeth Weithredol (neu QUANGO) oedd Awdurdod Datblygu Cymru (Saesneg: Welsh Development Agency neu WDA) a ddaeth yn ddiweddarach yn gorff cyhoeddus a noddwyd gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Fe'i sefydlwyd yn 1976 gyda'r nod o achub economi Cymru drwy gefnogi datblygiad busnes a buddsoddiad yng Nghymru, clirio tir diffaith ac annog twf busnesau lleol. Diddymwyd y WDA yn Ebrill 2006 a throsglwyddwyd ei swyddogaeth i Lywodraeth Cymru.

Awdurdod Datblygu Cymru
Welsh Development Agency
WDA Logo.png
Talfyriad WDA
Sefydlwyd 1976
Daeth i ben 1 Ebrill 2006
Math Corff a Noddir gan Lywodraeth Cymru
Pwrpas Asiantaeth datblygu economaidd
Pencadlys Plas Glyndwr, Ffordd y Brenin, Caerdydd, CF10 3AH
Cysylltir gyda Llywodraeth Cymru
Gwefan Gwefan Swyddogol - Archif o 2006

HanesGolygu

Sefydlwyd y WDA o dan Ddeddf Awdurdod Datblygu Cymru 1975, gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd John Morris, AS dros Aberafan. Roedd pedwar nod gan y WDA:[1]

  1. hybu datblygiad economaidd Cymru
  2. annog effeithlonrwydd diwydiannol a cystadleugarwch rhyngwladol
  3. creu a diogelu swyddi
  4. gwella'r amgylchedd gan roi sylw arbennig i fwynderau mewn bodolaeth

Fe weithiodd y corff i sicrhau mentergarwch yng Nghymru drwy gynyddu'r nifer o fusnesau newydd a pherswadio cwmnïau rhyngwladol i ail-leoli neu agor cyfleusterau ategol yng Nghymru. Sefydlwyd Finance Wales fel cwmni cyfyngedig cyhoeddus gan y WDA ac mae'n dal i ddarparu nawdd i fusnesau Cymreig.

Haerwyd fod y WDA yn un o sefydliadau pwysicaf Cymru, ac roedd yn cyflogi cannoedd o weithwyr[2] gyda rhwydwaith o swyddfeydd yn fyd-eang a phencadlys yn hen adeilad Banc Cymru yng Nghaerdydd. Yn ei hanes 30-mlynedd roedd adroddiadau'r WDA yn hawlio'r clod[3] am greu cannoedd o filoedd o swyddi a sicrhau biliynau o bunnoedd o fuddsoddiadau. Cafodd glod hyd yn oedd gan y Prif Weinidog Margaret Thatcher, a ddywedodd ei fod yn gwneud gwaith rhagorol.[4] Roedd gan y WDA gyllid blynyddol o tua  £70 miliwn y flwyddyn.

LlwyddiantGolygu

Ar ôl i rai materion llywodraethu ddod i'r fei yn y 1990au cynnar (gweler "Materion dadleuol" isod), penododd y Llywodraeth David Rowe-Beddoe (Lord Rowe-Beddoe yn ddiweddarach) fel Cadeirydd yn 1993. Apwyntiodd Rowe-Beddoe ymchwiliad wedi ei arwain gan Syr John Caines yn hwyr yn 1993, a arweiniodd at benodi swyddogion gweithredol newydd. Roedd y newidiadau yn cynnwys Cyfarwyddwr Cyfreithiol newydd ac Ysgrifennydd yr Asiantaeth newydd a fynychodd Bwyllgorau Cyfrifon Cyhoeddus. Gweithiodd gyda'r Swyddfa Archwilio Genedlaethol a'r Swyddfa Gymreig o dan Syr Michael Scholar CB yn 1994-96, i greu asiantaeth oedd yn cydymffurfio gydag Egwyddorion Nolan a daeth y QUANGO cyntaf yn y DU i gael Cod Ymarfer. Roedd yr Asiantaeth yn adrodd i John Redwood, David Hunt a William Hague fel Ysgrifenyddion Cymru o dan lywodraethau Thatcher a Major.

Yn y 1990au cododd yr Asiantaeth i'r brig unwaith eto fel un o'r asiantaethau busnes blaenllaw yn y DU. Cafodd ei gydnabod am ddenu, sicrhau neu warchod buddsoddiad gan nifer o gwmnïau mawr fel Ford, Bosch, Panasonic, Sony, Hoover, TRW, Anglesey Aluminium, Toyota, British Airways, TRW a General Electric. Daeth i amlygrwydd yn denu cwmnïau gwasanaethau ariannol fel Legal & General a Lloyds Bank i Gymru ac yn ddiweddarach, prif ganolfannau galw.

Gyda Chyngor Sir De Morgannwg, fe wnaeth y WDA helpu sefydlu cwmni Admiral Insurance plc, sydd erbyn hyn yn gwmni FTSE 100.

Cyfrannodd y WDA at adeilad Stadiwm y Mileniwm a'r rhodfa ar gyfer Cwpan Rygbi'r Byd 1999 a Chanolfan Mileniwm Cymru. Fe gynorthwyodd yn sefydlu Gardd Fotaneg Cymru a Llwybr Arfordir Llanelli. Fe waredodd dir llygredig ac fe waredodd a adferodd tipiau glo yn Ne Cymru drwy'r arweinydd byd yn y maes, Gwyn Griffiths OBE. Roedd llwyddiannau arall yn cynnwys partneriaethau gyda'r 22 awdurdod lleol a grëwyd yn y 1990au, ar adfywio trefol a grantiau gwella trefi. Fe weithiodd yn yr UE gyda swyddfa yn Brussels o'r enw Canolfan Ewropeaidd Cymru, gan sicrhau ei fod yn ennill nawdd Ewropeaidd gyda'r Swyddfa Gymreig.

Arweiniodd y cynnig llwyddiannus gyda Syr Terry Matthews i gynnal y Ryder Cup yn y Celtic Manor, oedd yn cael ei adeiladu ar y pryd ger Newport.

Sefydlodd y cwmni buddsoddi Finance Wales plc.

Yn dilyn llwyddiant mawr WDA yng nghanol a diwedd y 1990au, cyfunwyd cyrff eraill gyda'r asiantaeth, yn cynnwys Bwrdd Datblygu Cymru Wledig, Awdurdod Tir Cymru, y Cynghorau Menter Technegol a Chorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd. Gwelwyd "coelcerth y QUANGOs" yma fel defnydd effeithlon o arian cyhoeddus.[angen ffynhonnell]

CyfuniadGolygu

Daeth y WDA i ben ar 1 Ebrill 2006, pan gyfunwyd yr asiantaeth a dau gorff arall - Bwrdd Croeso Cymru ac ELWa - mewn i Lywodraeth Cymru. Gweinidog yr Economi a Thrafnidiaeth ar adeg y cyfuniad oedd Ieuan Wyn Jones.

Gwnaed y penderfyniad i ddiddymu'r WDA gan Andrew Davies, yr AS dros Abertawe ynghyd â'r Prif Weinidog ar y pryd Rhodri Morgan. Ni chafwyd ymgynghoriad gyda'r gymuned fusnes am y newid [angen ffynhonnell] ac roedd barn gymysg am y penderfyniad [angen ffynhonnell]. Mae rhai wedi galw am newid i'r penderfyniad gan roi enghreifftiau fel methiant y buddsoddiad gan LG o Gorea yng Nghasnewydd [angen ffynhonnell]. Fe adalwyd yr arian o LG, ac yn Yr Alban roedd pryder cyhoeddus am fuddsoddiad tebyg yn Motorola oherwydd methiannau yn y diwydiant lled-ddargludyddion.

Materion dadleuolGolygu

Yn y 1990au cynnar cododd helynt pan benododd yr Ysgrifennydd Gwladol ar y pryd, Peter Walker ddyn busnes, Gwyn Jones, yn gadeirydd y corff ar ôl ei gyfarfod mewn cinio codi arian y Blaid Geidwadol. Fe ymddiswyddodd Jones yn ddiweddarach cyn cyhoeddi adroddiad gan Bwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus San Steffan yn 1992[5] a gondemniodd yr asiantaeth am y canlynol:

  • rhoi taliadau diswyddo anghyfreithlon gyda chyfanswm o £1.4m rhwng 1989 a 1992;
  • talu £228,000 i sicrhau peidio datguddio gan cyn swyddog, Mike Price, a chafodd ei ddiswyddo yn dilyn gwrthdaro mewnol yn 1991;[2]
  • caniatáu moduron preifat am ddim i aelodau'r bwrdd rhwng 1984 ac 1992;
  • caniatáu ei gadeirydd, Dr Gwyn Jones i gael benthyciad datblygiad gwledig o £16,895 gan y WDA am un pwrpas, ond fe'i defnyddiodd am bwrpas arall heb hysbysu'r asiantaeth fel oedd angen, a ni thalodd y grant yn ôl pan nododd arolygydd y newid;[2]
  • hedfan cyfarwyddwyr y cwmni ar Concorde;[5] a
  • defnyddio arian cyhoeddus i ymchwilio i'r posibilrwydd o reolwyr yn prynu'r cwmni a fyddai wedi preifateiddio'r asiantaeth. Darganfu swm o £308,000 yng nghyfrifon 1988-1989 a dalodd am astudiaeth dichonoldeb i'r perwyl hwn.[2]

Daeth 'Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus' y Tŷ Cyffredin yn bryderus pan ddarganfu'r Archwilydd Cyffredinol, Sir John Bourn, lawer o anghysonderau yn ei archwiliad blynyddol o gyfrifon yr Asiantaeth.

Daeth beirniadaeth hefyd yn dilyn penodiadau Neil Carignan a Neil Smith gan Gwyn Jones. Terfynwyd cyflogaeth Carignan oherwydd perfformiad gwael, ond fe'i caniatawyd i fynd a gwerth £53,000 o gyfarpar swyddfa gydag e. Cyflogwyd Smith fel cyfarwyddwr marchnata, ond methodd y WDA a gwirio ei CV, oedd yn dwyllodrus, a'r ffaith ei fod yn fethdalwr wedi ei ryddhau. Cafodd Smith ei ymchwilio yn ddiweddarach gan yr heddlu, a fe'i cafwyd yn euog o ddwyn a thwyll ac fe'i carcharwyd.[2]

Diddymwyd y WDA mewn amgylchiadau anodd gyda datganiad yn y Cynulliad Cenedlaethol a oedd yn annisgwyl i aelodau'r Cynulliad. Roedd yr asiantaeth wedi apwyntio Graham Hawker fel prif weithredwr ac roedd ar ganol adrefnu ar y pryd i gau'r swyddfeydd rhanbarthol a grewyd yn 1995. Yn dilyn y cyhoeddiad ymddiswyddodd Hawker mewn amgylchiadau dadleuol heb hysbysu'r Gweinidog Andrew Davies AS a'r Cadeirydd Syr Roger Jones, ym Mhwyllgor Datblygu Economaidd y Cynulliad. Roedd Hawker yn brif weithredwr Dwr Cymru Plc cyn ei apwyntiad dadleuol. Roedd yn rhaid achub Dwr Cymru gan y cwmni cydfuddiannol Glas Cymru a arweiniwyd gan Arglwydd Byrnes.

Archwiliad Pwyllgor Materion CymreigGolygu

Yn Chwefror 2011, gwnaed achos gan adroddiad o Bwyllgor Materion Cymreig Tŷ'r Cyffredin[6] fod diddymu'r WDA wedi lleihau amlygrwydd Cymru yn y farchnad fyd-eang. Roedd y pwyllgor yn honni fod, pum mlynedd yn ddiweddarach, yn parhau yn o'r brandiau Cymreig mwyaf adnabyddus ac yn dadlau y dylai sefydlu asiantaeth debyg i hyrwyddo masnach fod yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru. Roedd yr adroddiad hefyd yn dadlau dros ymrwymiad cryfach gan Lywodraeth Cymru gyda San Steffan ar y mater.

Cafodd yr adroddiad dderbyniad cymysg yn y Senedd. Fe wnaeth ASau Ceidwadol rhoi cynnig ar y bwrdd i gymeradwyo gosodiad un cyfrannydd fod "cau'r WDA a diddymu 'brand y WDA' yn un o'r penderfyniadau polisi gwaethaf a wnaed yng Nghymru o fewn cof". Mewn ymateb, cyhuddodd y Gweinidog Busnes, Edwina Hart fod rhai oedd yn credu hyn "eisiau ymweld a'r gorffennol".[7]

Ers i lywodraeth gael i ddatganoli, nid yw'r Cynulliad wedi cyflawni gymaint a'r WDA, gan ei feio ar newid o ran mewnfuddsoddiad yn fyd-eang, ond mae rhanbarthau arall o'r DU wedi cyflawni yn well yn arbennig yr Alban, a gadwodd y corff Scottish Enterprise.[angen ffynhonnell]

Cyhoeddwyd adroddiad hynod feirniadol am fewnfuddsoddiad gan Ysgol Fusnes Caerdydd yn 2012. Roedd yr adroddiad "Selling Wales"[8] yn asesiad o'r asiantaethau yn y maes a dadleuodd fod diffyg brand cyson yn un o'r prif broblemau.

CyfeiriadauGolygu

  1. John Davies, Nigel Jenkins, Menna Baines (2008), The Welsh Academy encyclopaedia of Wales, University of Wales Press, ISBN 978-0-7083-1953-6
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 "How clean was my valley?". The Independent. 1994-08-28. Cyrchwyd 2012-02-25.
  3. "Annual Reprt 2003-04" (PDF). The Welsh Development Agency. 2005-03-10. Cyrchwyd 2012-02-25.
  4. Jones, Gareth (1 April 2006). "Questions over quango replacement". BBC News.
  5. 5.0 5.1 "Quangowatch: No 5: The Welsh Development Agency". The Independent. 1994-03-13. Cyrchwyd 2012-02-23.
  6. "Welsh Affairs Committee - Inward Investment in Wales Report". Parliament. 2012-02-21. Cyrchwyd 2012-02-24.
  7. "Business Minister Hart accuses supporters of WDA's return of wanting to 'revisit the past'". WalesOnline. 2012-03-01. Cyrchwyd 2012-03-05.
  8. http://business.cardiff.ac.uk/sites/default/files/Selling%20Wales%20FDI.pdf

Dolenni allanolGolygu