Archdderwydd

pennaeth Gorsedd y Beirdd

Yr Archdderwydd yw llywydd Gorsedd y Beirdd, ac sydd felly yn llywyddu ar brif ddefodau Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Er mai Iolo Morgannwg oedd y cyntaf i lywyddu'r Orsedd pan y'i sefydlwyd, ei olynydd, David Griffiths, dan yr enw barddol "Clwydfardd" oedd yn cyntaf i'w adnabod gyda'r teitl swyddogol.[1]

Ers 1932, dim ond ennillwyr blaenorol o'r Goron neu'r Gadair sy'n gymwys i fod yn Archdderwydd. Erbyn cychwyn yr 21G, ehangwyd hyn i gynnwys ennillwyr y Fedal Ryddiaith a'r cyntaf i'w ethol dan y rheol yma oedd Robyn Llŷn (Robyn Léwis) (2002–05).[1] Christine James, a ddaeth yn Archdderwydd yn 2013, oedd y fenyw gyntaf a'r dysgwr Cymraeg cyntaf (h.y. unigolyn lle nad oedd y Gymraeg yn famiaith) i ddal y teitl.[2]

Ers yr Ail Ryfel Byd, dim ond yn Archdderwydd sydd wedi gwasanaethau mwy nag un cyfnod tair blynedd. Etholwyd Albert Evans-Jones ("Cynan") yn 1950 ac eto yn 1963, ac fe'i ystyrir yn ddylanwad rhyddfrydol ar yr ŵyl; derbyniodd yn gyhoeddus nad oedd gan yr eisteddfod fodern gysylltiad uniongyrchol â derwyddiaeth hynafol. Fe'i urddwyd yn farchog yn 1969 am ei wasanaeth i ddiwylliant Cymreig, yr unig Archdderwydd i dderbyn y teitl.[3]

Yn dilyn gohirio Eisteddfod Genedlaethol 2020 oherwydd Pandemig COVID-19, penderfynwyd ymestyn cyfnod yr Archdderwydd Myrddin ap Dafydd. Newidiwyd y rheolau hefyd er mwyn penn tymor pob Archdderwydd bellach yn ymestyn dros dair Eisteddfod yn hytrach na thros dair blynedd.[4]

Rhestr ArchdderwyddonGolygu

 
Clwydfardd yr Archdderwydd cyntaf
 
Cynan (canol); 1956
 
Jim Parc Nest; 2011
Enw Enw barddol Cyfnod yn y swydd
David Griffiths Clwydfardd 1876-1894
Rowland Williams Hwfa Môn 1895-1905
Evan Rees Dyfed 1905-1923
John Cadvan Davies Cadvan 1923-1924
Howell Elvet Lewis Elfed 1924-1928
John Owen-Williams Pedrog 1928-1932
John Jenkins Gwili 1932-1936
John James Williams J.J. 1936-1939
William Crwys Williams Crwys 1939-1947
William Evans Wil Ifan 1947-1950
Albert Evans-Jones Cynan 1950-1953
John Dyfnallt Owen Dyfnallt 1954-1957
William Morris Moi Plas 1957-1960
Edgar Phillips Trefin 1960-1962
Albert Evans-Jones Cynan 1963-1966
E. Gwyndaf Evans Gwyndaf 1966-1969
Gwilym Richard Tilsley Tilsli 1969-1972
Brinley Richards Brinli 1972-1975
R. Bryn Williams Bryn 1975-1978
Geraint Bowen Geraint 1978-1981
James Nicholas Jâms Nicolas 1981-1984
W. J. Gruffydd Elerydd 1984-1987
Emrys Roberts Emrys Deudraeth 1987-1990
William George Ap Llysor 1990-1993
John Gwilym Jones John Gwilym 1993-1996
Dafydd Rowlands Dafydd Rolant 1996-1999
Meirion Evans Meirion 1999-2002
Robyn Lewis Robin Llŷn 2002-2005
Selwyn Griffith Selwyn Iolen 2005-2008
Dic Jones Dic yr Hendre 2008-2009
T. James Jones Jim Parc Nest 2009-2013
Christine James Christine 2013-2016
Geraint Lloyd Owen Geraint Llifon 2016-2019
Myrddin ap Dafydd Myrddin ap Dafydd 2019-

CyfeiriadauGolygu

  1. 1.0 1.1 "The Archdruid". National Museum Wales. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 28 Ebrill 2016. Cyrchwyd 2 September 2016.
  2. "Eisteddfod names Christine James first woman archdruid". BBC News. 23 Mehefin 2012. Cyrchwyd 8 Ebrill 2016.
  3. "Pwllheli to honour former National Eisteddfod Archdruid Cynan". Daily Post. 22 Ionawr 2016. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 24 Ionawr 2016. Cyrchwyd 8 Ebrill 2016.
  4. Ymestyn cyfnod Archdderwydd ar ôl gohirio'r Eisteddfod , BBC Cymru Fyw, 7 Awst 2020.
  Eginyn erthygl sydd uchod am lenyddiaeth. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.