Economi Cymru
Yn draddodiadol seilir economi Cymru ar ddiwydiannau mwyngloddio, amaeth a gweithgynhyrchu ond yn ddiweddar mae galwedigaethau mwy modern ac amrywiol, yn enwedig o fewn y sector gwasanaethau, wedi datblygu fel rhan ganolog yr economi Gymreig.
![]() Bae Caerdydd yn y nos | |
Arian cyfred | Punt (£) |
---|---|
Poblogaeth | 3,107,500 (2021)[1] |
Ystadegau economaidd | |
CMC (Cynnyrch Mewnwladol Crynswth) | ![]() |
CMC y pen | ![]() |
Tyfiant CMC | ![]() |
GYC (Gwerth Ychwanegol Crynswth) = | ![]() |
GYC yn ôl diwydiant = |
|
Ystadegau cymdeithasol | |
Tlodi incwm cymharol | ![]() |
Diweithdra | ![]() |
Masnach ryngwladol | |
Allforion | ![]() |
Prif bartneriaid allforio | |
Mewnforion | ![]() |
Prif bartneriaid mewnforio | |
Mae'r ffigyrau ariannol mewn punoedd |
Ar y cyfan, mae Cynnyrch Mewnwladol Crynswth (CMC) yng Nghymru wedi cynyddu yng Nghymru ers 1999, er ei fod yn parhau i fod yn is na chyfartaledd y DU. Mae gwariant llywodraeth y DU a lllywodraeth Cymru yng Nghymru hefyd wedi cynyddu dros yr un cyfnod. Mae Cymru wedi cael arian o’r Cronfeydd Strwythurol a Buddsoddi Ewropeaidd ac mae llywodraeth y DU wedi cyhoeddi bod y cyllid hwn yn cael ei ddisodli gan Gronfa Ffyniant Gyffredin y DU, er bod Llywodraeth Cymru wedi awgrymu bod Cymru’n cael llai o arian. Mae gan Gymru gydbwysedd cyllidol negyddol, er bod gan bob gwlad a rhanbarth yn y DU hefyd ddiffyg cyllidol yn 2020/21. Mae'r Gwerth Ychwanegol Crynswth yng Nghymru wedi cynyddu ers 1998, ond mae'r pen yn parhau i fod yn is na chyfartaledd y DU.
Trosolwg
golyguPolisi arian cyfred ac ariannol
golyguYr arian a ddefnyddir yng Nghymru yw'r Bunt, a gynrychiolir gan y symbol £. Banc Lloegr yw'r banc canolog, sy'n gyfrifol am gyhoeddi arian cyfred, ac mae'n cadw cyfrifoldeb am bolisi ariannol a dyma fanc canolog y DU. Mae’r Bathdy Brenhinol, sy’n dosbarthu’r darnau arian a ddosberthir ar draws y DU gyfan, wedi’i leoli ar un safle yn Llantrisant, Rhondda Cynon Taf ers 1980, ar ôl trosglwyddo’n raddol weithrediadau o’u safle Tower Hill, Llundain o 1968.[15]
Cynnyrch Mewnwladol Crynswth (CMC)
golyguMae CMC (GDP) Cymru wedi cynyddu o £37.1 biliwn yn 1998 i £79.3 biliwn yn 2019, £75.7 biliwn yn 2020 ac yna £79.7 biliwn yn 2021.[16][17][18]
Mae CMC y pen yng Nghymru ar brisiau cyfredol y farchnad wedi cynyddu o £12,810 yn 1998 i uchafbwynt o £25,136 yn 2019, ac yna £23,882 yn 2020. Mae hyn yn cymharu â chyfartaledd y DU o £17,073 yn 1998, £34,424 yn 2019 a £34,424 yn 2019. 32,141 yn 2020.[17]
Gwariant
golyguCyfanswm gwariant cyhoeddus yng Nghymru oedd £19.6 biliwn yn 1999/2000 gan gynyddu i £54.6 biliwn yn 2020/2021. Cyfanswm y gwariant adnabyddadwy yng Nghymru yn 2020/21 oedd £45 biliwn, gyda £9.6 biliwn heb ei wario’n uniongyrchol yng Nghymru.[19] Yn 2018/19, gwariant rheoledig Cymru oedd £43.0 biliwn. O hyn, roedd £33.4 biliwn yn wariant "adnabyddadwy" ar Gymru, roedd £4.6 biliwn yn wariant "anadnabyddadwy" a briodolwyd i Gymru ond a wariwyd yn ganolog yn y DU, gwariwyd £1.2 biliwn y tu allan i'r DU. Daw hyn â chyfanswm y gwariant blynyddol nad yw o fudd uniongyrchol i Gymru i £5.9 biliwn. Roedd y £3.7 biliwn a oedd yn weddill yn addasiad cyfrifo yn bennaf oherwydd dibrisiant.[20]
Cyllideb Llywodraeth Cymru fel y’i dyrannwyd gan lywodraeth y DU yn 2020/21 oedd £20.1 biliwn, gan gynyddu i £24 biliwn yn 2023-24.[21][22]
Yn 2021/22, roedd gwariant cyhoeddus y pen yng Nghymru yn £13,401. Mae hyn yn cymharu â £13,881 yn yr Alban, £14,062 yng Ngogledd Iwerddon a £11,549 yn Lloegr.[23]
Ariannu gan yr Undeb Ewropeaidd
golyguAr gyfartaledd, cafodd Cymru £367 miliwn bob blwyddyn o gronfeydd strwythurol yr UE yn ystod 2014-2020, a oedd yn cynnwys Cronfa Datblygu Rhanbarthol Ewrop (ERDF): £168.5 miliwn; Cronfa Gymdeithasol Ewrop (ESF): £120.5 miliwn; Cronfa amaethyddol Ewropeaidd ar gyfer datblygu gwledig (EAFRD): £77.9 miliwn.[24]
Yn dilyn Brexit, cyhoeddodd llywodraeth y DU ym mis Ebrill 2022 y byddai Cronfa Ffyniant Gyffredin y DU (UKSPF) yn disodli cronfeydd strwythurol yr UE. Mae Llywodraeth Cymru wedi beirniadu’r cyfanswm o £632 miliwn dros 2020 i 2023 a ddyrannwyd i Gymru, gan nodi bod Cymru’n cael ei thanariannu o £1.1 biliwn gan lywodraeth y DU.[25]
Balans Cyllidol
golyguRoedd diffyg cyllidol net Cymru yn £13.7 biliwn yn 2016/17, £14.3 biliwn yn 2017/18 a £13.5 biliwn yn 2018/19.[26] Mae ffigurau diweddarach yn cael eu heffeithio gan y pandemig COVID-19. Cynyddodd y diffyg cyllidol hwn o £14.4 biliwn yn 2019/20 i £25.9 biliwn yn 2020/21.[20] Roedd gan bob gwlad a rhanbarth yn y DU ddiffyg cyllidol yn 2020/1, a oedd yn cynnwys Gogledd Orllewin Lloegr o £49.9 biliwn; yr Alban ar £36 biliwn; Gogledd Iwerddon ar £18 biliwn; Llundain ar £7.2 biliwn. Roedd gan y DU gyfan ddiffyg cyllidol o £318 biliwn yn 2021.[27]
Cyflogaeth
golyguRoedd y gyfradd cyflogaeth yng Nghymru yn 64.9% rhwng Ebrill-Mehefin 1992 a chynyddodd i uchafbwynt o 75.0% yn ystod y misoedd hynny yn 2019 a 72.7% yn 2022.[28] Yn 2022 roedd cyfanswm o 1,455,800 o bobl mewn cyflogaeth yng Nghymru. O'r rhain, roedd 441,000 o bobl yn cael eu cyflogi yn y sector cyhoeddus (30.5%) a 1,006,300 yn cael eu cyflogi yn y sector preifat.[29]
Incwm a thlodi
golyguRoedd incwm gwario gros aelwydydd Cymru y pen yn £9,402 ym 1997 (87.4% o gyfartaledd y DU) gan gyrraedd ei lefel uchaf erioed yn y ffigur diweddaraf yn 2020 sef £17,592 (82.1% o gyfartaledd y DU).[30]
Canran y bobl oedd yn byw mewn tlodi incwm cymharol yng Nghymru oedd 27% yn ystod 1994-95 i 1996-97. Ers hynny mae wedi gostwng i 21% yn ystod cyfnodau lluosog, ond ar hyn o bryd mae’n 23% yn ystod y cyfnod 2017-18 i 2019-20, gyda chyfartaledd y DU yn 22%.[31]
Busnesau bach a chanolig
golyguMae cwmnïau a busnesau Cymreig wedi cael eu disgrifio fel "asgwrn cefn economi Cymru".[32][33] Mae 99% o'r busnesau yng Nghymru yn Fusnesau Bach a Chanolig (BBaChau), sy'n cyflogi llai na 250 o bobl, a'r mwyafrif ohonynt yn ficro-sefydliadau, hynny yw maent yn cyflogi llai na 10 o weithwyr. Er y nifer fawr o fusnesau bach a chanolig, y prif gyflogwr yng Nghymru yw'r sector cyhoeddus.[34]
Gostyngodd nifer y busnesau bach a chanolig (BBaCh) yng Nghymru yn ystod 2021 a dywedodd 37% o ymatebwyr BBaChau Cymru eu bod wedi cael eu heffeithio’n sylweddol gan gostau cynyddol ym mhedwerydd chwarter 2021. Amcangyfrifodd adroddiad Dadansoddiad Maint Busnesau Egnïol yng Nghymru bod 723,500 o bobl yn cael eu cyflogi mewn BBaChau yng Nghymru yn 2021, 1.6% yn is na 2020.[35]
Dangosodd adroddiad trydydd chwarterol 2021/22 Banc Datblygu Cymru fod y banc wedi gwneud 243 o drafodion buddsoddi, sef cyfanswm o £28m ac yn gysylltiedig â thua 760 o swyddi newydd, wedi’u diogelu. Yn ystod blwyddyn galendr 2021, cynyddodd gwerth allforion nwyddau Cymreig a allforiwyd 12.4% i £15.2 biliwn a chynyddodd gwerth mewnforion da 13.2% i £16.1 biliwn.[36]
Masnach dramor
golyguDyma restr o bartneriaid masnach mwyaf Cymru yn ôl gwerth mwyaf cyfaswm mewnforion ac allforion yn 4ydd chwarter blwyddyn 2022.
Rhif
gwerth cyfanswm |
Gwlad | Allforio
(£, miloedd) |
Mewnforio
(£, miloedd) |
Cyfanswm
(£, miloedd) |
---|---|---|---|---|
1 | Gweddill y Deyrnas Unedig
(cyfartaledd chwarteri 2019)[38] |
6,500,000 | 6,750,000 | 13,250,000 |
2 | UDA | 982,308 | 1,069,490 | 2,051,798 |
3 | Yr Almaen | 619,297 | 351,821 | 971,118 |
4 | Gweriniaeth Iwerddon | 769,892 | 174,735 | 944,627 |
5 | Tseina | 205,769 | 549,684 | 755,453 |
6 | Ffrainc | 438,462 | 272,689 | 711,151 |
7 | Yr Iseldiroedd | 330,718 | 316,132 | 646,850 |
8 | Gwlad Belg | 236,869 | 168,489 | 405,358 |
9 | Emiradau Arabaidd Unedig | 82,464 | 239,016 | 321,480 |
10 | Ghana | 419 | 312,561 | 312,980 |
11 | Sbaen | 113,243 | 196,484 | 309,727 |
Trosolwg o ffigyrau economaidd Cymru o 1998
golyguGwerth Ychwanegol Crynswth
golyguMae'r tabl isod yn dangos Gwerth Ychwanegol Crynswth ("Gross Value Added" neu "GVA") blynyddol Cymru o 1998 i 2020.[39]
Blwyddyn | Cymru £ miliwn[40] | Cymru £ y pen[41] | DU £ y pen[42] |
---|---|---|---|
1998 | 32,769 | 11,302 | 15,181 |
1999 | 33,444 | 11,530 | 15,704 |
2000 | 35,032 | 12,051 | 16,391 |
2001 | 36,081 | 12,398 | 17,037 |
2002 | 37,828 | 12,942 | 17,746 |
2003 | 40,442 | 13,766 | 18,722 |
2004 | 42,751 | 14,455 | 19,521 |
2005 | 44,564 | 15,008 | 20,496 |
2006 | 47,128 | 15,785 | 21,485 |
2007 | 48,816 | 16,238 | 22,424 |
2008 | 49,185 | 16,255 | 22,969 |
2009 | 48,833 | 16,070 | 22,480 |
2010 | 49,908 | 16,364 | 22,762 |
2011 | 51,962 | 16,960 | 23,148 |
2012 | 53,712 | 17,473 | 23,795 |
2013 | 55,774 | 18,094 | 24,643 |
2014 | 57,267 | 18,521 | 25,645 |
2015 | 59,156 | 19,088 | 26,372 |
2016 | 61,615 | 19,792 | 27,246 |
2017 | 63,455 | 20,305 | 28,128 |
2018 | 66,078 | 21,053 | 28,929 |
2019 | 68,866 | 21,842 | 29,909 |
2020 | 66,591 | 21,010 | 28,894 |
Refeniw, gwariant, CMC balans cyllidiol
golyguMae'r tabl isod yn nodi refeniw cyhoeddus Cymru a godir yng Nghymru. Mae'r tabl hefyd yn cynnwys gwariant a "adnabwyd" yng Nghymru. Nid yw'r ffigyrau yma yn cynnwys gwariant a ddyranwyd i Gymru sydd ddim yn cael ei wario yng Nghymru ei hun. Nid yw ffigyrau gwariant yng Nghymru yn cynnwys gwariant ar y lluoedd arfog yng Nghymru chwaith.
Yna, fe ddangosir y gwahaniaeth rhwng y refeniw a'r gwariant cyhoeddus yma yng Nghymru yn y golofn nesaf. Dangosir golofn CMC (GDP) Cymru ym mhrisoedd Ebrill 2023 ac yna yn y golofn olaf, y balans cyllidiol fel canran o'r CMC hwn. Mae colofn o falans cyllidiol y Deyrnas Unedig fel canran o CMC iw weld ar y dde pellaf fel cymhariaeth.
Cymru | Y DU | |||||
---|---|---|---|---|---|---|
Blwyddyn | Refeniw
(£ miliwn)[43] |
Gwariant adnabyddus
(£ miliwn)[44] |
CMC
(pris Ebrill 2023)[45] |
Balans cyllidiol
(£ miliwn) |
Balans cyllidiol
(% o CMC) |
Balans cyllidiol
(% o CMC)[46] |
1998 | - | - | 37,004 | - | - | -0.4 |
1999-2000 | 14,483 | 15,105 | 38,018 | -622 | -1.64 | +0.8 |
2000-2001 | 15,185 | 16,106 | 39,707 | -921 | -2.32 | +1.4 |
2001-2002 | 15,630 | 17,485 | 40,922 | -1,855 | -4.53 | +0.2 |
2002-2003 | 15,850 | 19,007 | 42,721 | -3,157 | -7.39 | -2.3 |
2003-2004 | 17,610 | 20,669 | 45,585 | -3,059 | -6.71 | -3.7 |
2004-2005 | 18,073 | 21,886 | 48,241 | -3,813 | -7.90 | -3.7 |
2005-2006 | 19,145 | 23,263 | 50,508 | -4,118 | -8.15 | -3.4 |
2006-2007 | 20,225 | 24,461 | 53,178 | -4,236 | -7.97 | -3 |
2007-2008 | 21,235 | 25,469 | 55,268 | -4,234 | -7.66 | -2.8 |
2008-2009 | 20,673 | 26,999 | 55,670 | -6,326 | -11.36 | -5.7 |
2009-2010 | 20,398 | 28,913 | 54,604 | -8,515 | -15.59 | -10.4 |
2010-2011 | 21,850 | 29,020 | 56,698 | -7,170 | -12.65 | -9.2 |
2011-2012 | 22,541 | 29,902 | 59,232 | -7,361 | -12.43 | -7.3% |
2012-2013 | 23,025 | 29,554 | 60,990 | -6,529 | -10.71 | -7.6 |
2013-2014 | 23,834 | 30,089 | 63,348 | -6,255 | -9.87 | -5.8 |
2014-2015 | 24,755 | 30,608 | 65,102 | -5,853 | -8.99 | -5.6 |
2015-2016 | 25,351 | 30,945 | 67,212 | -5,594 | -8.32 | -4.5 |
2016-2017 | 26,819 | 31,378 | 70,085 | -4,559 | -6.50 | -3.4 |
2017-2018 | 27,787 | 32,406 | 72,548 | -4,619 | -6.37 | -2.6 |
2018-2019 | 29,112 | 33,320 | 75,151 | -4,208 | -5.60 | -2.4 |
2019-2020 | 29,618 | 34,333 | 78,286 | -4,715 | -6.02 | -2.3 |
2020-2021 | 28,951 | 44,988 | 73,580 | -16,037 | -21.80 | -12.9 |
2021-2022 | 32,189 | 41,642 | 79,699 | -9,453 | -11.86 | -7.2 |
2022-2023 | - | - | - | - | - | -4.3 |
Ariannu cyhoeddus
golyguLlywodraeth y Deyrnas Gyfunol sy'n rheoli faint o'i harian mae Cymru'n ei gael. Cesglir yr arian gan y ddwy lywodraeth, cedwir swm er mwyn talu am bethau megis HS2, byddin Lloegr a rhennir y gweddill drwy Fformiwla Barnett. Yn 2017, y rhanbarth tlotaf yng Ngogledd Ewrop oedd Gorllewin Cymru. Canran yr holl unigolion, a oedd yn byw mewn tlodi incwm cymharol yng Nghymru yn 2016-7 oedd 23%, o'i gymharu â 22% yn Lloegr, a dim ond 19% yn yr Alban a Gogledd Iwerddon. Roedd mwy nag un o bob pump o bobl yng Nghymru yn byw mewn tlodi rhwng 2001 a 2016.[47][48]
Yn ôl deddfau’r DU, rhaid i Gymru dalu am eitemau nad ydyn nhw o fudd uniongyrchol i Gymru e.e. dros £5 biliwn ar gyfer HS2 "a fydd yn niweidio economi Cymru o £200m y flwyddyn", yn ôl cynghorydd trafnidiaeth Llywodraeth y DU a Chymru, yr Athro Mark Barry. Mae Cymru hefyd yn talu mwy am gostau milwrol na'r mwyafrif o wledydd o faint tebyg e.e. Mae Cymru yn talu dwywaith y swm y mae Iwerddon yn ei wario ar eu byddin.[49] Mae llywodraeth y DU yn gwario £1.75bn y flwyddyn ar y fyddin yng Nghymru sydd bron cymaint ag y mae Cymru yn ei wario ar addysg bob blwyddyn (£ 1.8 biliwn yn 2018/19) a phum gwaith cymaint â'r cyfanswm gwariwyd ar yr heddlu yng Nghymru (£ 365 miliwn).[50]
Fodd bynnag, mae'r gwaith o ddatblygu'r economi, gan Lywodraeth Cymru'n bennaf, yn rhoi'r wlad (o'i chyferbynnu a gwledydd eraill) ar dir uchel. Fodd bynnag, yn 2018, yn ôl data OECD ac Eurostat, roedd cynnyrch mewnwladol crynswth (GDP) yng Nghymru yn £75 biliwn, cynnydd o 3.3% ers 2017. CMC y pen yng Nghymru yn 2018 oedd £23,866, cynnydd o 2.9% ar 2017. Mae hyn yn cymharu â CMC / capita yr Eidal o £25,000, Sbaen £22,000, Slofenia £20,000 a Seland Newydd £30,000.[51][52] Yn 2019 cynhyrchodd Cymru refeniw treth o £27BN, sef tua 36% o CMC, ac mae ganddi wariant o £40.1Bn, gan adael diffyg ar bapur o £13.7 biliwn, o’i gymharu â diffyg Llywodraeth gyffredinol y DU o £350 biliwn.[53]
Yn 2006, amcangyfrifodd astudiaeth ar ran Llywodraeth y Cynulliad bod £2 biliwn – dros hanner o'r arian sy'n cael ei wario gan gyrff cyhoeddus Cymru – yn "gadael" economi'r wlad trwy gael ei wario ar nwyddau a gwasanaethau cwmnïau y tu allan i Gymru. Er hyn bu chwarter o gyflenwadau bwyd a diod cynghorau, ysgolion ac ysbytai yn cael eu prynu oddi wrth gwmnïau Cymreig, sef cynnydd o 6% mewn tair blynedd.[54]
Polisi
golyguMae'r gostyngiad mewn CMC y pen yng Nghymru (o gymharu â chyfartaledd y DU) ym mlynyddoedd diweddar wedi annog dadl polisi economaidd. Awgryma rhai, megis Plaid Cymru,[55] y dylai Gymru efelychu model Wyddelig y Teigr Celtaidd, yn enwedig ei chyfraddau treth gorfforaeth isel, er mwyn ysgogi buddsoddiad a thwf economaidd. Ond dadleua economegwyr megis Nicholas Crafts[56] a John Bradley[57] taw dim ond o fewn amgylchiadau demograffig a hanesyddol arbennig Gweriniaeth Iwerddon yn hwyr y 1980au a'r 1990au yr oedd y dreth gorfforaeth isel yn effeithiol, a bydd mabwysiadu'r fath bolisi mewn cyd-destun economaidd gwahanol iawn nid yn unig yn gofyn am annibyniaeth wleidyddol, ond gall fod yn gymharol aneffeithiol ac/neu arwain at ddewisiadau polisi annymunol rhwng trethi personol uchel a gwariant cyhoeddus isel.
Mewn adroddiad ar gyfer y Sefydliad Materion Cymreig yn 2003, dadleuodd Phil Cooke taw ymateb Llywodraeth y Cynulliad i'r gostyngiad o gyflogaeth gynhyrchiol yng ngweithgynhyrchu oedd amnewid swyddi newydd yn y sector cyhoeddus, ac felly gwneud Cymru'n fwyfwy ddibynnol ar drosglwyddiadau cyllidol o'r Neuadd Wen. Honnodd Cooke taw ardrefniant datganoli gymharol wan oedd ar fai am atal y Cynulliad rhag datblygu polisïau economaidd, yn enwedig wrth gymharu â'r Alban.[58] Ond yn ôl rhai beirniaid, yn cynnwys Ron Davies[59] a John Lovering, non-sequitur yw dadl Cooke (bod angen Cynulliad mwy pwerus er mwyn cael polisïau economaidd mwy effeithiol).
Daearyddiaeth economaidd
golyguOherwydd tirwedd nodweddiadol Cymru defnyddir tua 80% ohoni ar gyfer amaethyddiaeth; rhyw 30 000 o ffermydd sydd ar draws y wlad.[60] Tir mynyddig gydag ucheldiroedd bugeiliol sydd yng Ngogledd Cymru. Yn Ne Cymru y mae diwydiant wedi'i ganoli, yn bennaf yn ninasoedd Caerdydd, Abertawe a Chasnewydd. Ers y Chwyldro Diwydiannol mae'r farchnad lafur wedi mudo'n raddol i ardaloedd diwydiannol y de ac felly'n lleihau'r boblogaeth yn y gogledd. Lleolir y diwydiant pysgota ar hyd Môr Hafren.
Sectorau
golygu- Prif: Diwydiant Cymru
Adnoddau a phŵer
golyguGallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.
Amaeth, coedwigaeth, a physgota
golygu- Prif: Amaeth yng Nghymru
Cynhyrchodd amaethyddiaeth yng Nghymru amcangyfrif Gwerth Ychwanegol Gros (GVA) o £457 miliwn yn 2017. Roedd hyn yn cynrychioli 0.8% o gyfanswm GVA Cymru ar gyfer y flwyddyn honno a 4% o gyfanswm GVA y DU ar gyfer amaethyddiaeth. Mae amaethyddiaeth yn cynrychioli canran uwch o economi Cymru nag y mae i'r DU ar y cyfan (0.6%).[61]
Gwasanaethau a thwristiaeth
golygu- Prif: Twristiaeth yng Nghymru
Mae gwasanaethau ariannol a busnes, y sector cyhoeddus (yn cynnwys y llywodraeth, addysg, a gwasanaethau iechyd), gwestai, bwytai, a masnach yn cyfrif am dros hanner CMC a bron dau draean o gyflogaeth yng Nghymru.
Ffynhonnell bwysig arall o incwm yw twristiaeth, yn bennaf y parciau cenedlaethol a'r arfordir. Mae hygyrchedd Coridor yr M4 nid yn unig yn denu busnesau i de Cymru ond yn denu twristiaid hefyd.
Gweithgynhyrchu
golyguGallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.
Eiddo
golyguYm mhedwerydd chwarter 2007 fe ddatganodd banc Halifax taw £167 107 yw'r pris tŷ cyfartalog yng Nghymru, o'i gymharu â chyfartaledd y Deyrnas Unedig £197 017. Er hyn fe gynyddodd prisoedd tai yng Nghymru gan 0.9% yn y chwarter hwn o'i gymharu â gostyngiad cyfartalog o 0.8% ar gyfer y DU; ond mae cynnydd blynyddol prisoedd yng Nghymru (3.9%) dal yn is na'r DU i gyd (5.2%). Caerdydd sydd a'r prisoedd tai uchaf yng Nghymru gyda phris cyfartalog o £174 375.[62]
Nodweddion economaidd cymdeithasol
golyguDiweithdra
golyguYn ystod yr ugeinfed ganrif bu dau gyfnod o ddiweithdra sylweddol yng Nghymru. Yn y 1920au cynyddodd diweithdra ymhlith glowyr o 2% yn Ebrill 1924 i 12.5% yn Ionawr 1925 a 28.5% yn Awst 1925, wrth i alw am lo o dramor gostwng wrth i wledydd eraill cynhyrchu glo eu hunain. Gwaethygodd y sefyllfa yn dilyn Cwymp Wall Street yn 1929, ac erbyn 1932 roedd diweithdra wedi cyrraedd 42.8% ac wedi treiddio nifer o ddiwydiannau eraill. Yn ystod y Dirwasgiad Mawr byd-eang Cymru oedd un o'r gwledydd a gafodd ei tharo gwaethaf.[63]
Yn ystod prif-weinidogaeth Margaret Thatcher oedd yr ail gyfnod o ddiweithdra eang. Yn ystod y 1970au bu nifer o streiciau, yn cynnwys gan lowyr, ar draws Cymru a'r Deyrnas Unedig; profodd streic 1972 yn llwyddiannus trwy godi cyflog y glowyr. Ond pan ddaeth y Blaid Geidwadol i rym dan Thatcher yn 1979 dechreuwyd polisi o breifateiddio diwydiannau. O ganlyniad cafodd nifer o byllau glo, yn enwedig yn y Cymoedd, eu cau; ymunodd glowyr Cymru â streic genedlaethol a pharhaodd am bron i flwyddyn.[64] Cynyddodd diweithdra yng Nghymru o 65 800 (5%) yn 1979 i uchafbwynt o 166 700 (13%) yn 1986.[65]
Rhwng 1999 a 2007 bu cynnydd mewn swyddi o 12.1% yng Nghymru, o'i gymharu â 7.3% yn y Deyrnas Unedig gyfan. Yn 2007 roedd 2.8% o bobl yng Nghymru yn hawlio budd-dal diweithdra.[66]
Rhaniad Gogledd-De
golyguDywedir bod rhaniad Gogledd-De yn bodoli yng Nghymru, ac mae iddi agweddau diwylliannol ac economaidd. O ran yr economi, fel y nodir uchod, mae ardaloedd trefol y de yn ffyniannus yn economaidd o gymharu ag ardaloedd gwledig a mynyddig y gogledd. Ynghyd â ffactorau diwylliannol y rhaniad (e.e. medr y Gymraeg, hunaniaeth Gymreig a chenedlaetholdeb yn uwch yn y gogledd nag yn ardaloedd y de), mae hyn yn broblem gymdeithasol yn y Gymru fodern.
Tlodi
golyguAmcangyfrifwyd yn 2008 bod 13% (tua 90 000) o blant Cymru yn byw mewn tlodi difrifol, h.y. cartrefi lle mae'r incwm aelwyd yn llai na 50% o'r incwm cyfartaledd ac o ganlyniad mae'r plant yn mynd heb ddau neu fwy o nwyddau neu wasanaethau, megis tripiau ysgol, am na all y teulu eu fforddio.[67] Er hyn, mae'r sefyllfa bresennol yn welliant ers y 1990au a'r 2000au cynnar. Gostyngodd nifer y plant mewn tlodi yng Nghymru gan 20% rhwng 1999 a 2005: o 32% o holl blant y wlad i 27%.[68] Yn 2003 roedd 33% o blant Cymru yn byw mewn tlodi,[69] gyda'r canran mor uchel â 70% neu 80% o deuluoedd yn ardaloedd mwyaf difreintiedig y wlad.[70]
Rhennir cyfrifoldeb tlodi yng Nghymru rhwng Llywodraeth y Deyrnas Unedig a Llywodraeth y Cynulliad. Eu bwriad cyfredol yw haneru tlodi plant erbyn 2010 a'i ddileu'n llwyr erbyn 2020; yn ôl Sefydliad Achub y Plant yng Nghymru "mae'r niferoedd sy'n byw mewn tlodi dal ymhell o gyrraedd [y targedau hyn]".[67]
Gweler hefyd
golyguCyfeiriadau
golygu- ↑ "Amcangyfrifon poblogaeth ac aelwydydd Cymru (Cyfrifiad 2021) | LLYW.CYMRU". www.llyw.cymru. 2022-06-28. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2022 | LLYW.CYMRU". www.llyw.cymru. 2024-04-25. Cyrchwyd 2024-05-24.
- ↑ "Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2022 | LLYW.CYMRU". www.llyw.cymru. 2024-04-25. Cyrchwyd 2024-05-24.
- ↑ "Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2022 | LLYW.CYMRU". www.llyw.cymru. 2024-04-25. Cyrchwyd 2024-05-24.
- ↑ "Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2022 | LLYW.CYMRU". www.llyw.cymru. 2024-04-25. Cyrchwyd 2024-05-24.
- ↑ "Gwerth Ychwanegol Crynswth yng Nghymru yn ôl diwydiant". statscymru.llyw.cymru. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "Tlodi incwm cymharol: Ebrill 2021 i Fawrth 2022 | LLYW.CYMRU". www.llyw.cymru. 2023-03-23. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "Labour market in the regions of the UK: September 2023 |". www.cy.ons.gov.uk. 2023-09-14. Cyrchwyd 2023-12-11.
- ↑ "Masnach nwyddau rhyngwladol Cymreig: 2022 | LLYW.CYMRU". www.llyw.cymru. 2023-04-05. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "OIM Annual Report on the Operation of the Internal Market 2022-23". GOV.UK (yn Saesneg). Cyrchwyd 2024-01-20.
- ↑ "Masnach nwyddau rhyngwladol Cymreig: 2022 | LLYW.CYMRU". www.llyw.cymru. 2023-04-05. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "Masnach nwyddau rhyngwladol Cymreig: 2022 | LLYW.CYMRU". www.llyw.cymru. 2023-04-05. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "OIM Annual Report on the Operation of the Internal Market 2022-23". GOV.UK (yn Saesneg). Cyrchwyd 2024-01-20.
- ↑ "Masnach nwyddau rhyngwladol Cymreig: 2022 | LLYW.CYMRU". www.llyw.cymru. 2023-04-05. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "Llantrisant". Royal Mint website. Royal Mint. 24 Medi 2008. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 14 Hydref 2007. Cyrchwyd 4 Hydref 2008.
- ↑ "Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2020 | LLYW.CYMRU". www.llyw.cymru. 2022-05-31. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ 17.0 17.1 "Regional gross domestic product: all ITL regions - Swyddfa Ystadegau Gwladol". cy.ons.gov.uk. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2021 | LLYW.CYMRU". www.llyw.cymru. 2023-04-26. Cyrchwyd 2023-08-31.
- ↑ "Country and regional public sector finances expenditure tables - Swyddfa Ystadegau Gwladol". cy.ons.gov.uk. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ 20.0 20.1 "The "Fiscal Deficit" in Wales: why it does not represent an accurate picture of the opening public finances of an Independent Wales" (PDF).
- ↑ "Welsh Government Report on Outturn 2020-21" (PDF).
- ↑ "Annual Budget Motion 2023-24" (PDF).
- ↑ "Public spending by country and region". House of Commons Library.
- ↑ Brien, Philip (2022). "The UK Shared Prosperity Fund" (PDF). t. 6.
- ↑ "Datganiad Ysgrifenedig: Colli cyllid i Gymru o ganlyniad i drefniadau Llywodraeth y DU ar gyfer cyllid i ddisodli cyllid UE (4 Mai 2022) | LLYW.CYMRU". www.llyw.cymru. 2022-05-04. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "Country and regional public sector finances - Office for National Statistics". cy.ons.gov.uk. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "Country and regional public sector finances, UK - Office for National Statistics". cy.ons.gov.uk. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "Cyfraddau cyflogaeth yn ôl gwlad yn y DU/rhanbarth yn Lloegr a chwarter (wedi'u haddasu'n dymhorol)". statscymru.llyw.cymru. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "Cyflogaeth yn y sector cyhoeddus a'r sector preifat yn ôl awdurdod lleol yng Nghymru a statws". statscymru.llyw.cymru. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "Incwm Aelwydydd Crynswth i'w Wario yng Nghymru yn ôl mesur a blwyddyn". statscymru.llyw.cymru. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "Canran yr holl unigolion, plant, oedolion oedran gweithio a phensiynwyr sy'n byw mewn tlodi incwm cymharol ar gyfer gwledydd a rhanbarthau'r DU rhwng y flwyddyn ariannol a ddaeth i ben (FYE) 1995 a FYE 2022 (cyfartaleddau o 3 blynedd ariannol)". statscymru.llyw.cymru. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ Busnes – Pleidleisiau a Thrafodion. Cynulliad Cenedlaethol Cymru (23 Ionawr, 2008). Adalwyd ar 10 Chwefror, 2008. ""busnesau bach a chanolig eu maint yw asgwrn cefn economi Cymru""
- ↑ Grantiau Llywodraeth y Cynulliad yn creu 122 o swyddi newydd yng Ngogledd Cymru. Llywodraeth Cynulliad Cymru (6 Mai, 2002). Adalwyd ar 10 Chwefror, 2008. "Cwmnïau bach yw asgwrn cefn economi Cymru ac maent yn gwneud cyfraniad enfawr i’n cyfoeth a’n llwyddiant."
- ↑ Proffiliau Diwydiannau Allweddol: Trosolwg Cymru. GO Wales. Adalwyd ar 24 Mai, 2008.
- ↑ "Quarterly report" (PDF). Economic Intelligence Wales. June 2022.
- ↑ "Quarterly report" (PDF). Economic Intelligence Wales. June 2022.
- ↑ "Regional trade data table - UK Trade Info". www.uktradeinfo.com (yn Saesneg). Cyrchwyd 2024-01-20.
- ↑ "OIM Annual Report on the Operation of the Internal Market 2022-23". GOV.UK (yn Saesneg). Cyrchwyd 2024-01-20.
- ↑ "Regional gross domestic product: all ITL regions - Office for National Statistics". www.ons.gov.uk. Cyrchwyd 2023-03-12.
- ↑ "Regional gross domestic product: all ITL regions - Swyddfa Ystadegau Gwladol". cy.ons.gov.uk. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "Gwerth Ychwanegol Crynswth (£ y pen) yn ôl ardal a blwyddyn". statscymru.llyw.cymru. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "Gwerth Ychwanegol Crynswth (£ y pen) yn ôl ardal a blwyddyn". statscymru.llyw.cymru. Cyrchwyd 2023-08-26.
- ↑ "Country and regional public sector finances revenue tables - Office for National Statistics". www.ons.gov.uk. Cyrchwyd 2023-11-23.
- ↑ "Country and regional public sector finances expenditure tables - Swyddfa Ystadegau Gwladol". cy.ons.gov.uk. Cyrchwyd 2023-11-23.
- ↑ "Regional gross domestic product: all ITL regions - Swyddfa Ystadegau Gwladol". cy.ons.gov.uk. Cyrchwyd 2023-11-23.
- ↑ "PS: Net Borrowing (exc PS Banks) as a % of GDP: CPNSA - Office for National Statistics". www.ons.gov.uk. Cyrchwyd 2023-11-23.
- ↑ "Percentage of all individuals, children, working-age adults and pensioners living in relative income poverty for the UK, UK countries and regions of England between 1994-95 to 1996-97 and 2016-17 to 2018-19 (3 year averages of financial years)". Welsh Government Stats. Welsh Government. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-01-24. Cyrchwyd 18 Ionawr 2021.
- ↑ "PPIW Focus on Poverty" (PDF). Public Policy Institute of Wales. Cardiff University / Public Policy Institute of Wales. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2021-02-05. Cyrchwyd 18 Ionawr 2021.
- ↑ Barry, Prof. Mark. "Wales and HS2…". swalesmetroprof.blog. Cyrchwyd 13 Ionawr 2021.
- ↑ "IISS Military Balance 2020". International Institute for Strategic Studies. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-08-03. Cyrchwyd 2021-01-30.
- ↑ Barry, Professor Mark. "The Environment, Tax and Wales". swalesmetroprof.blog. Cyrchwyd 13 Ionawr 2021.
- ↑ Lloyd, Dai (14 Tachwedd 2020). "Wales is not a global anomaly – it can be independent just like every other nation". Nation Cymru. Cyrchwyd 13 Ionawr 2021.
- ↑ "UK set to borrow £350b and more is likely: think tank". www.businesstimes.com. 9 Gorffennaf 2020. Cyrchwyd 30 Ionawr 2021.
- ↑ '£2bn yn gadael economi Cymru'. BBC Cymru'r Byd (4 Hydref, 2006). Adalwyd ar 10 Chwefror, 2008.
- ↑ Plaid Cymru i fynd a’r frwydr dros drethi i’r Trysorlys. Plaid Cymru (24 Ionawr, 2007). Adalwyd ar 20 Mehefin, 2008.
- ↑ (Saesneg) Nicholas Crafts (21 Ebrill, 2005). Productivity at the Periphery: What can Wales do to compete?. Prifysgol Caerdydd. Adalwyd ar 20 Mehefin, 2008.
- ↑ (Saesneg) John Bradley. Experiences in small European countries and regions: Committing to growth. Adalwyd ar 20 Mehefin, 2008.
- ↑ (Saesneg) Phil Cooke. Weak Devolution Settlement Hinders Economic Development. Sefydliad Materion Cymreig. Adalwyd ar 20 Mehefin, 2008.
- ↑ (Saesneg) 'Weak' assembly harming Wales. BBC (24 Tachwedd, 2003). Adalwyd ar 20 Mehefin, 2008.
- ↑ Proffiliau Diwydiannau Allweddol. GO Wales. Adalwyd ar 29 Chwefror, 2008.
- ↑ gov.wales Archived 2021-02-04 at the Wayback Machine adalwyd 30 Ionawr 2021
- ↑ (Saesneg) House Price Index: Wales, Fourth Quarter 2007. Halifax (19 Ionawr, 2008). Adalwyd ar 13 Ebrill, 2008.
- ↑ Hanes Cymru: Y Rhyfel a'r Dirwasgiad. BBC Cymru'r Byd. Adalwyd ar 1 Mawrth, 2008.
- ↑ Streiciau'r glowyr yn 1972, 1974 a 1984. Ymgyrchu!. Adalwyd ar 1 Mawrth, 2008.
- ↑ (Saesneg) Bwletin Ystadegol: Claimant count trends. Cynulliad Cenedlaethol Cymru a'r Swyddfa Ystadegau Gwladol (29 Mai, 2003). Adalwyd ar 1 Mawrth, 2008.
- ↑ Mwy yn gweithio nag erioed. BBC Cymru'r Byd (19 Gorffennaf, 2007). Adalwyd ar 1 Mawrth, 2008.
- ↑ 67.0 67.1 'Angen taclo tlodi plant'. BBC Cymru'r Byd (11 Mawrth, 2008). Adalwyd ar 18 Mawrth, 2008.
- ↑ Llai o blant Cymru'n dlawd. BBC Cymru'r Byd (6 Gorffennaf, 2006). Adalwyd ar 18 Mawrth, 2008.
- ↑ 'Mwy o dlodi yng Nghymru'. BBC Cymru'r Byd (17 Hydref, 2003). Adalwyd ar 18 Mawrth, 2008.
- ↑ 'Traean o blant yn dlawd'. BBC Cymru'r Byd (12 Tachwedd, 2003). Adalwyd ar 18 Mawrth, 2008.