Deinosor

Deinosoriaid
Amrediad amseryddol: Triasig Canol - Diweddar, 231.4–0 Miliwn o fl. CP
Tyrannosaurus rex
Dosbarthiad gwyddonol
Teyrnas: Animalia
Ffylwm: Chordata
Dosbarth: Reptilia
Is-ddosbarth: Diapsida
Ddim wedi'i restru: Archosauria
Uwchurdd: Dinosauria
Owen, 1843
Prif grwpiau

Ornithischia

Saurischia

Ymlusgiaid sydd wedi darfod o'r tir, rhai ohonynt yn meddiannu corff enfawr, yw deinosoriaid. Roedd y deinosoriaid cyntaf yn byw tua 210 miliwn o flynyddoedd yn ôl, ond amryfalasant yn gyflym ar ôl y cyfnod Triasig. Roeddent yn fwyaf niferus yn ystod y cyfnodau Jwrasig (ee Stegosaurus) a Chretasaidd, ond wedi'r cyfnod Cretasaidd diflanodd pob rywogaeth ohonynt, heblaw am y rheini a ddatblygodd i fod yn adar, yn ystod y Difodiant Cretasaidd-Paleogen tua 65 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Bathodd Richard Owen, paleontolegwr o Loegr, y gair Dinosauria yn gyntaf ym mlwyddyn 1842. Mae'r gair hwn yn gyfansoddair o'r Hen Roeg deinos ‘ofnadwy, arswydus’ a saurosmadfall’. Enwyd un rhywogaeth ar ôl Richard Owen, tad y deinosoriaid, sef yr Owenodon.

Ymddangosodd yn gyntaf yn ystod y cyfnod Triasig, rhwng 243 a 233.23 miliwn o flynyddoedd yn ôl (sef CP) er bod union darddiad ac amseriad esblygiad deinosoriaid yn destun ymchwil. Daethant yn fertebratau tirol ar ôl y digwyddiad difodiant Triasig-Jwrasig tua 201.3 CP; parhaodd eu goruchafiaeth trwy gydol y cyfnodau Jwrasig a Chretaidd. Mae'r cofnod ffosil yn dangos bod adar yn ddeinosoriaid plu modern, wedi esblygu o theropodau cynharach yn ystod yr epoc Jwrasig Diweddar, a dyma'r unig linach o ddeinosoriaid y gwyddys ei fod wedi goroesi'r digwyddiad difodiant Cretasaidd-Paleogene tua 66 CP. Felly gellir rhannu deinosoriaid yn ddeinosoriaid adar, neu adar; a'r deinosoriaid diflanedig nad ydynt yn adar, sydd i gyd yn ddeinosoriaid heblaw adar.

Mae deinosoriaid yn grŵp amrywiol o anifeiliaid o safbwyntiau tacsonomig, morffolegol ac ecolegol. Ceir dros 10,700 o rywogaethau byw o adar, ysydd mhlith y grŵp mwyaf amrywiol o fertebratau. Gan ddefnyddio tystiolaeth ffosil, mae paleontolegwyr wedi nodi dros 900 genera gwahanol a mwy na 1,000 o rywogaethau gwahanol o ddeinosoriaid nad ydynt yn adar. Cynrychiolir deinosoriaid ar bob cyfandir gan rywogaethau sy'n bodoli (adar) ac olion ffosil. Trwy gydol hanner cyntaf yr 20g, cyn i adar gael eu hadnabod fel deinosoriaid, roedd y rhan fwyaf o'r gymuned wyddonol yn credu bod deinosoriaid yn greaduriaid araf, swrth a bod ganddyn nhw waed oer. Mae'r rhan fwyaf o ymchwil a gynhaliwyd ers y 1970au, fodd bynnag, wedi nodi bod deinosoriaid yn anifeiliaid gweithredol, cyflym gyda metaboledda uchel a nifer o addasiadau ar gyfer rhyngweithio cymdeithasol. Roedd rhai yn llysysol, eraill yn gigysol. Mae tystiolaeth yn awgrymu bod pob deinosor yn dodwy wyau, a bod adeiladu nythod yn nodwedd a rennir gan lawer o ddeinosoriaid, adar a rhai nad ydynt yn adar.

Tra bod rhai o gyndadau'r deinosoriaid yn fiped, roedd llawer o grwpiau diflanedig yn cynnwys rhywogaethau pedwarplyg, ac roedd rhai'n gallu symud rhwng y safiadau hyn. Mae strwythurau arddangos cywrain fel cyrn neu gribau yn gyffredin i bob grŵp o ddeinosoriaid, a datblygodd rhai grwpiau diflanedig addasiadau ysgerbydol megis arfwisg esgyrnog ac asgwrn cefn . Er bod llinach adar (adar) y deinosoriaid heddiw yn fach yn gyffredinol oherwydd cyfyngiadau hedfan, roedd llawer o ddeinosoriaid cynhanesyddol (nad ydynt yn adar ac adar) o gorff mawr - amcangyfrifir bod y deinosoriaid sauropod mwyaf wedi cyrraedd hyd o 40 metr39.7 metre (130 ft) a thaldra o 18 m 18 metre (59 ft) a hwy oedd yr anifeiliaid tir mwyaf erioed. Mae'r camsyniad bod deinosoriaid nad ydynt yn adar yn unffurf, enfawr yn seiliedig ar ragfarn, gan fod esgyrn mawr, cadarn yn fwy tebygol o bara nes eu bod wedi'u ffosileiddio. Roedd llawer o ddeinosoriaid yn eithaf bach, rhai yn mesur tua 50 cm50 centimetre (20 in) o hyd.

Adnabuwyd y ffosilau deinosoriaid cyntaf ar ddechrau'r 19g, gyda'r enw "deinosor" (sy'n golygu "madfall ofnadwy") yn cael ei fathu gan Syr Richard Owen ym 1841 i gyfeirio at y "madfallod ffosil mawr" hyn. Ers hynny, mae sgerbydau deinosoriaid ffosil wedi'u gosod yn atyniadau mawr mewn amgueddfeydd ledled y byd, ac mae deinosoriaid wedi dod yn rhan barhaus o ddiwylliant poblogaidd. Mae meintiau mawr rhai deinosoriaid, yn ogystal â'u natur anhygoel a gwych, wedi sicrhau eu hymddangosiad rheolaidd mewn llyfrau a ffilmiau sy'n gwerthu orau, fel Jurassic Park. Mae brwdfrydedd parhaus y cyhoedd dros yr anifeiliaid wedi arwain at gyllid sylweddol ar gyfer gwyddoniaeth ddeinosoriaid, ac mae'r cyfryngau'n ymdrin â darganfyddiadau newydd yn rheolaidd.

Deinosoriaid yng NghymruGolygu

Ar wahân i Richard Owen, ceir llawer o baleontolegwyr eraill yng Nghymru a ystyrir o bwys mawr, gan gynnwys Dorothea Bate a aned yn Sir Gaerfyrddin, y ferch gyntaf i weithio yn Natural History Museum, Llundain.

Dim ond mewn creigiau a gafwyd eu ffurfio yn y cyfnodau Triasig a'r Jurasig y ceir olion deinororiaid, ac mae'r rhan fwyaf o greigiau drwy Gymru yn llawer hŷn na hynnny ac felly wedi eu ffurfio cyn oes y Deinosoriaid. Ond fe'i ceir mewn un rhan yn y de - rhwng Porthcawl a Phenarth, ond prin iawn ydy'r olion:

  • Ichthyosauriaid yn bennaf. Mae ffosiliau o'r rhain wedi'u ffurfio pan syrthion nhw i'r môr, neu'r traeth a'u gorchuddio gan dywod yn eitha sydyn, cyn iddyn nhw gael eu bwyta. Roedd gan yr ichthyosaur gorff tebyg i ddolffin a dannedd miniog i ddal a llarpio cig.
  • Dracoraptor hanigani - canfuwyd ei ffosiliau ar draeth Larnog (Lavernock) gan Nick a Rob Hanigan, o Lanilltud Fawr yng ngwanwyn 2014. Y penglog ddaeth gyntaf ac yna esgyrn eraill. Galwyd ef yn "Dracoraptor " (draig-leidr). Roedd yn 2.2tr o daldra a 6.5 tr o'i ben i'w gynffon. Canfuwyd 40% o esgyrn yr anifail. Mae'n deillio o ddechrau'r cyfnod Jwrasig, pan oedd yr hinsawdd yn yr ardal yma yn llawer cynesach nag yw e heddiw.
  • Pantydraco - a alwyd ar ôl chwarel leol. Mae tua'r un maint ag oedolyn o ran ei daldra, ond yn dair metr o'i sowdwl i ben ei gynffon, gyda phen fel draig a gên cryf iawn. Canfuwyd Pantydraco ym Mhant-y-ffynnon - chwarel ger y Bont-faen; o'r 'Pant' y daeth yr enw a 'drac' unwaith eto, sef y Lladin am 'ddraig'.
  • Clevosaurus cambrica - er nad yw'n dechnegol yn ddeinosor, byddai'r anifail hwn wedi cydfyw gyda'r deinosoriaid, yn wir, yr un pryd a'r Pantydraco. Fe'i canfuwyd gan fyfyriwr o Brifysgol Bryste Emily Keeble tra'n astudio ffosiliau a oedd wedi'u canfod yn y 1950au ar gyfer ei chwrs ar balaeontoleg. Roedd y ffosiliau wedi eu canfod yn yr un chwarel, sef Pant-y-ffynnon, ac yn rhywogaeth newydd a berthynai'n agos i'r Clevosaurus (neu'r "Gloucester lizard").
  • Tuatara, ymlusgiad a geir hefyd yn Seland Newydd.
 
Map o'r wyth lleoliad yng Nghymru lle cafwyd hyd i ffosiliau deinosoriaid (hyd at 2018).

Mae'r darganfyddiadau hyn o bwysigrwydd bydeang, nid oherwydd y nifer, ond gan fod y darganfyddiadau'n eitha cyflawn, ymlusgiaid wedi'u cadw a'u prisyrfio yn dda. Anifeiliaid bychan ydyn nhw i gyd, a gellir eu dychmygu'n ceisio dianc oddi wrth rai mwy.[1]

DiffiniadGolygu

O dan enwau ffylogenetig, diffinnir deinosoriaid fel arfer fel y grŵp sy'n cynnwys hynafiad cyffredin mwyaf diweddar (MRCA) y Triceratops ac adar modern (Neornithes), a'i holl ddisgynyddion. Awgrymwyd hefyd y dylid diffinio Deinosoriaid mewn perthynas ag MRCA Megalosaurus ac Iguanodon, oherwydd dyma ddau o'r tair cenhedlaeth a ddyfynnwyd gan Richard Owen pan gydnabu'r Deinosoriaid. Mae'r ddau ddiffiniad uchod yn arwain at yr un set o anifeiliaid sy'n diffinio'r deinosoriaid: "Deinosoriaid = Ornithischia + Saurischia". Mae’r diffiniad hwn yn cynnwys grwpiau mawr fel ankylosauriaid (pedropiaid llysieuol arfog), stegosauriaid (pedropiaid llysysol plated), ceratopsians (llysyddion deubegynol neu bedwarplyg gyda ffriliau gwddf), pachycephalosauriaid (llysyddion deubegynol gyda phenglogau trwchus), ornithopodau (llysyddion deugoes neu bedeircoes gyda pigau-fel-chwiaid), theropodau (cigysyddion deubegwn ac adar yn bennaf), a'r sauropodomorffiaid (pedwarpedau llysieuol mawr gyda gwddf a chynffonnau hir yn bennaf).

Mae adar bellach yn cael eu cydnabod fel yr unig linach sydd wedi goroesi o ddeinosoriaid theropodaidd. Mewn tacsonomeg draddodiadol, roedd adar yn cael eu hystyried yn ddosbarth ar wahân a oedd wedi esblygu o ddeinosoriaid, a oedd yn Uwchurdd (superorder) ar wahân. Fodd bynnag, mae mwyafrif y paleontolegwyr cyfoes sy'n ymwneud â deinosoriaid yn gwrthod yr arddull draddodiadol o ddosbarthu o blaid tacsonomeg ffylogenetig; mae'r dull hwn yn ei gwneud yn ofynnol, er mwyn i grŵp fod yn naturiol, bod yn rhaid i holl ddisgynyddion aelodau'r grŵp gael eu cynnwys yn y grŵp hefyd. Mae adar felly'n cael eu hystyried yn ddeinosoriaid ac nid yw deinosoriaid, felly, wedi darfod, nac wedi'u difodi.[2] Mae adar yn cael eu dosbarthu fel rhai sy'n perthyn i'r is-grŵp Maniraptora, sef coelurosaurs, sef theropodau, sy'n saurischian, ac sy'n ddeinosoriaid.

Disgrifiad cyffredinolGolygu

 
Ysgerbwd Triceratops, Amgueddfa Hanes Naturiol Sir Los Angeles

Gan ddefnyddio un o'r diffiniadau uchod, gellir disgrifio deinosoriaid yn gyffredinol fel archosaurs gyda choesau ôl yn codi o dan y corff. Nid yw anifeiliaid cynhanesyddol eraill, gan gynnwys y pterosaurs, mosasaurs, ichthyosaurs, plesiosaurs, a Dimetrodon, er eu bod yn aml yn cael eu hystyried fel deinosoriaid, yn cael eu dosbarthu'n dacsonomaidd fel deinosoriaid.[3] Mae Pterosaurs yn perthyn o bell i ddeinosoriaid, gan eu bod yn aelodau o'r cytras Ornithodira. Mae'r grwpiau eraill a grybwyllir, fel deinosoriaid a pterosoriaid, yn aelodau o Sauropsida (cytras yr ymlusgiaid ac adar), ac eithrio Dimetrodon (sy'n synapsid). Nid oedd gan yr un ohonyn nhw'r osgo coesau ol syth, sy'n nodweddiadol o ddeinosoriaid go iawn.

Deinosoriaid oedd prif fertebratau'r tir yn y Cyfnod Mesozoig, yn enwedig y cyfnodau Jwrasig a Chretasaidd. Roedd grwpiau eraill o anifeiliaid yn gyfyngedig o ran maint; ee anaml yr oedd mamaliaid yn fwy na maint cath ddof, ac yn gyffredinol roeddent yn gigysyddion maint cnofilod bychan. Maent bob amser wedi cael eu cydnabod fel grŵp hynod amrywiol o anifeiliaid; ceir dros 900 o enynnau deinosoriaid nad ydynt yn adar wedi'u nodi yn 2018, ac amcangyfrifir bod cyfanswm y genera a gadwyd yn y cofnod ffosiliau tua 1,850, mae bron i 75% ohonynt ar ôl i'w darganfod, a chofnodwyd 1,124 o rywogaethau erbyn 2016.[4][5] Roedd astudiaeth yn 1995 yn rhagweld bod tua 3,400 o enynnau deinosoriaid (drwy gydol hanes) wedi bodoli, gan gynnwys llawer na fyddent wedi'u cadw yn y cofnod ffosil.

Yn 2016, amcangyfrifir bod 1,543-2,468 o rywogaethau o ddeinosoriaid yn bodoli yn y Mesosöig.[6][7] Yn 2021, amcangyfrifwyd bod nifer yr adar modern (deinosoriaid adaraidd) yn 10,806 o rywogaethau.[8] Mae rhai'n llysieuwyr, eraill yn gigysol, gan gynnwys bwytawyr hadau, bwytawyr pysgod, pryfyddion, a hollyddion. Tra bod deinosoriaid yn gyndadau deudroed (fel pob aderyn modern), roedd rhai rhywogaethau cynhanesyddol yn bedwartroed, a gallai eraill, fel yr Anchisaurus a'r Iguanodon, gerdded yr un mor hawdd ar ddwy neu bedair coes. Mae addasiadau cranial fel cyrn a chribau yn nodweddion o'r deinosor cyffredin, ac roedd gan rai rhywogaethau diflanedig arfwisg esgyrnog, cadarn. Er eu bod yn cael eu darlunio fel creaduriaid o faint mawr, roedd llawer ohonynt yn y Cyfnod Mesosöig o faint dynol neu lai, ac mae adar modern yn gyffredinol yn fach o ran maint. Heddiw mae deinosoriaid yn trigo ar bob cyfandir, ac mae ffosilau'n dangos eu bod wedi cyflawni dosbarthiad byd-eang erbyn y cyfnod Jwrasig Cynnar o leiaf.[9] Mae adar modern yn byw yn y rhan fwyaf o gynefinoedd sydd ar gael, o’r tirol i’r morol, a cheir tystiolaeth y gallai rhai deinosoriaid nad ydynt yn adar (fel y Microraptor) hedfan neu o leiaf gleidio, ac roedd gan eraill, fel y spinosaurids, arferion lled- ddyfrol.

Gwahaniaethu a nodweddion anatomegolGolygu

Er bod darganfyddiadau diweddar wedi ei gwneud hi'n anoddach cyflwyno rhestr y cytunwyd arni o'u nodweddion gwahaniaethol, mae bron pob deinosor a ddarganfuwyd hyd yn hyn yn rhannu rhai addasiadau i sgerbwd archosaurian hynafol, neu'n amlwg yn ddisgynyddion i'r deinosoriaid hŷn sy'n dangos yr addasiadau hyn. Er bod rhai grwpiau diweddarach o ddeinosoriaid yn cynnwys fersiynau wedi'u haddasu ymhellach o'r nodweddion hyn, fe'u hystyrir yn nodweddiadol ar gyfer Dinosauria (yr Uwchurdd);roedd gan y deinosoriaid cynharaf y nodweddion hyn, ac fe'u trosglwyddwyd i'w disgynyddion.

 
Diagram wedi'i labelu o benglog archosaur nodweddiadol, sef penglog Dromaeosaurus

Cadarnhaodd asesiad manwl o ryngberthynas yr archosaur gan Sterling Nesbitt y deuddeg nodwedd a ganlyn:

  • Yn y benglog, ceir ceudod o flaen prif agoriad to'r penglog cefn
  • Epipophyses, y tu ôl i'r atlas a'r echelin, y ddau fertebra gwddf cyntaf
  • Crib deltopectoral wedi'i leoli ar dros 30% i lawr hyd yr humerus (asgwrn braich uchaf)
  • Radiws, asgwrn braich isaf, sy'n fyrrach nag 80% o hyd yr humerus
  • Pedwerydd trochanter ar y ffemwr (asgwrn y clun) yn fflans finiog
  • Mae'r pedwerydd trochanter yn ffurfio ongl mwy serth i'r siafft
  • Ar esgyrn y ffêr uchaf, mae'r arwyneb cysylltu uchaf, ar gyfer y ffibwla yn meddiannu llai na 30% o led yr elfen
  • Nid yw'r esgyrn yng nghefn y benglog yn cyfarfod ar hyd y llinell ganol ar lawr y ceudod endocranaidd
  • Yn y pelvis, mae arwynebau articular procsimol yr ischium gyda'r ilium a'r piwbis yn cael eu gwahanu gan arwyneb ceugrwm mawr
  • Mae Crib Cnemial y tibia yn creu bwaneu gromlin i'r blaen a'r ochr allanol
  • Crib arwahanol (fertigol) yn bresennol ar wyneb ôl pen pellaf y tibia
  • Mae gan arwyneb articular ceugrwm ffibwla'r calcanewm broffil gwag
 
Cymalau clun ac osgo'r coesau ôl: (o'r chwith i'r dde) ymlusgiad nodweddiadol (ymledu), deinosoriaid a mamaliaid (wedi codi), a rauisuchiaid (colofn-godi)

Mae amrywiaeth o nodweddion ysgerbydol eraill yn cael eu rhannu gan ddeinosoriaid. Fodd bynnag, oherwydd eu bod naill ai'n gyffredin i grwpiau eraill o arcosawriaid neu nad oeddent yn bresennol ym mhob deinosor cynnar, nid yw'r nodweddion hyn yn cael eu hystyried.

Mae deinosoriaid yn sefyll gyda'u coesau ôl yn codi mewn modd tebyg i'r rhan fwyaf o famaliaid modern, ond yn wahanol i'r rhan fwyaf o ymlusgiaid eraill, y mae eu coesau'n ymledu i'r naill ochr a'r llall. Mae'r ystum hwn o ganlyniad i ddatblygiad cilfach sy'n wynebu'r ochr yn y pelfis (soced agored fel arfer) a phen amlwg cyfatebol sy'n wynebu'r ffemwr. Roedd osgo uchel hwn yn galluogi deinosoriaid cynnar i anadlu'n hawdd wrth symud, a oedd yn caniatáu stamina a lefelau gweithgaredd a oedd yn rhagori ar rai ymlusgiaid.

Astudiaeth drwy'r oesoeddGolygu

Hanes yn y cyfnod cyn-wyddonolGolygu

Mae ffosilau deinosoriaid wedi bod yn hysbys ers miloedd o flynyddoedd, er na chydnabuwyd eu gwir natur. Roedd y Tsieineaid yn eu hystyried yn esgyrn draig ac yn eu dogfennu felly. Er enghraifft, lluniwyd mynegai o'r enw Huayang Guo Zhi (華陽國志), gan Chang Qu (常璩) yn ystod Brenhinllin Jin y Gorllewin (265-316), a oedd yn disgrifio darganfod esgyrn draig yn Wucheng yn nhalaith Sichuan. Mae pentrefwyr yng nghanol Tsieina wedi dod o hyd i “esgyrn ddraig” wedi'u ffosileiddio ers tro i'w defnyddio mewn meddyginiaethau traddodiadol. Yn Ewrop, credid yn gyffredinol bod ffosiliau deinosoriaid yn weddillion cewri a chreaduriaid Beiblaidd eraill.[10]

Ymchwil cynnarGolygu

 
Edward Llwyd, y cyntaf drwy'r byd i ddisgrifio deinosor yn wyddonol.


Ymddangosodd disgrifiadau ysgolheigaidd o'r hyn a fyddai bellach yn cael ei gydnabod fel esgyrn deinosoriaid am y tro cyntaf ar ddiwedd yr 17g pan ddaethpwyd o hyd i ran o asgwrn, y gwyddys bellach ei fod yn ffemwr Megalosaurus, mewn chwarel galchfaen ger Chipping Norton, Swydd Rydychen, yn 1676. Anfonwyd y darn at Robert Plot, Athro Cemeg ym Mhrifysgol Rhydychen a churadur cyntaf Amgueddfa'r Ashmolean, a gyhoeddodd ddisgrifiad yn ei The Natural History of Oxford-shire (1677).[11] Nododd yn gywir yr asgwrn fel rhan isaf ffemur anifail mawr, a chydnabu ei fod yn rhy fawr i berthyn i unrhyw rywogaeth hysbys. Daeth i'r casgliad, felly, ei fod yn ffemwr dyn anferth, efallai Titan neu fath arall o gawr sy'n ymddangos mewn chwedlau.[12][13] 'Doedd dim byd gwyddonol am yr hyn a ysgrifennai!

Cyhoeddodd y Cymro Edward Lhuyd Lithophylacii Britannici ichnographia (1699), y driniaeth wyddonol gyntaf o'r hyn a fyddai bellach yn cael ei gydnabod fel deinosor pan ddisgrifiodd ac enwodd dant sawropod, "Rutellum impicatum", a ddarganfuwyd yn Caswell, ger Witney, Swydd Rydychen.

 
Bathiad Syr Richard Owen o'r gair dinosaur, mewn cyfarfod o'r Gymdeithas Brydeinig er Hyrwyddo Gwyddoniaeth yn 1841

Rhwng 1815 a 1824, casglodd y Parch William Buckland, Darllenydd Daeareg cyntaf Prifysgol Rhydychen, fwy o esgyrn Megalosaurus wedi'i ffosileiddio. Darganfuwyd yr ail genws o ddeinosoriaid nad yw'n aderyn, yr Iguanodon, ym 1822 gan Mary Ann Mantell – gwraig y daearegwr Seisnig Gideon Mantell. Cydnabu Gideon Mantell debygrwydd rhwng ei ffosilau ac esgyrn igwanaod modern. Cyhoeddodd ei darganfyddiadau yn 1825.

 
Chwe theropod dromaeosaurid : o'r chwith i'r dde Microraptor, Velociraptor, Austroraptor, Dromaeosaurus, Utahraptor, a Deinonychus

PaleofiolegGolygu

Mae gwybodaeth am ddeinosoriaid yn deillio o amrywiaeth o gofnodion ffosil a di-ffosil, gan gynnwys esgyrn wedi'u ffosileiddio, carthion, olion traed mewn llwybrau, gastrolithau, plu, argraffiadau o groen, organau mewnol a meinweoedd meddal eraill.[14] Mae llawer o feysydd astudio yn cyfrannu at ein dealltwriaeth o ddeinosoriaid, gan gynnwys ffiseg (yn enwedig biomecaneg), cemeg, bioleg, a'r gwyddorau daear gyda paleontoleg yn is-ddisgyblaeth.[15] Dau bwnc o ddiddordeb arbennig ac astudiaeth fu maint ac ymddygiad y deinosoriaid.[16]

MaintGolygu

 
Diagram wrth raddfa sy'n cymharu'r dynol cyffredin â'r deinosoriaid hiraf y gwyddys amdanynt mewn pum cytras mawr:

Mae tystiolaeth gyfredol yn awgrymu bod maint cyfartalog deinosoriaid yn amrywio trwy'r Triasig, y Jwrasig Cynnar, y Jwrasig Hwyr a'r Cretasaidd. Mae deinosoriaid theropod ysglyfaethus y Mesosöig, gan amlaf yn disgyn i'r grwp 100 kg i hyd at 1 000 kg, tra bod mamaliaid cigysol ysglyfaethus diweddar yr Holosen yn grwp sydd a phwysau rhwng 10 kg i 100 kg, cryn ostyngiad.

Y sawropodau oedd y deinosoriaid mwyaf a thrymaf. Am lawer o oes y deinosoriaid, roedd y sawropodau lleiaf yn fwy nag unrhyw anifail arall yn eu cynefin, ac roedd y mwyaf yn fwy enfawr nag unrhyw beth arall sydd wedi cerdded y Ddaear ers hynny. Roedd mamaliaid cynhanesyddol enfawr fel y Paraceratherium (y mamal tir mwyaf erioed) yn gorachod wrth ochr y sawropodau anferth, a dim ond morfilod modern sy'n nesáu neu'n rhagori arnynt o ran maint.[17] Mae yna nifer o fanteision arfaethedig ar gyfer maint mawr gan gynnwys amddiffyniad rhag ysglyfaeth, lleihau'r defnydd o ynni, a hirhoedledd, ond efallai mai'r fantais bwysicaf oedd o ran y diet. Mae anifeiliaid mawr yn fwy effeithlon wrth dreulio nag anifeiliaid bach, oherwydd mae bwyd yn treulio mwy o amser yn eu stumogau a'u coluddion. Mae hyn yn caniatáu iddynt fod ar fwyd sydd â gwerth maethol is nag anifeiliaid llai. Mae llawer iawn o ffosiliau o'r sawropod i'w cael yn bennaf mewn creigiau a hinsoddau a ddehonglir fel rhai sych neu dymhorol sych, a byddai'r gallu i bori ar faetholion isel wedi bod yn fanteisiol mewn amgylcheddau o'r fath.

Y mwyaf a'r lleiafGolygu

Mae'n debyg na fydd gwyddonwyr byth yn berffaith sicr o'r deinosoriaid mwyaf a'r lleiaf sydd wedi bodoli gan mai dim ond canran fechan iawn o anifeiliaid gafodd eu ffosileiddio erioed ac mae'r rhan fwyaf o'r rhain yn parhau i fod wedi'u claddu yn y ddaear. Ychydig o'r sbesimenau sy'n cael eu hadennill sy'n sgerbydau cyflawn, ac mae argraffiadau o groen a meinweoedd meddal eraill yn brin. Mae ailadeiladu sgerbwd cyflawn trwy gymharu maint a morffoleg esgyrn â rhai o rywogaethau tebyg, mwy adnabyddus yn gelfyddyd anfanwl, ac mae ail-greu cyhyrau ac organau eraill yr anifail byw, ar y gorau, yn broses o ddyfalu addysgiadol.[18]

 
Maint cymharol Argentinosaurus i'r dynol cyffredin

Y deinosor talaf a thrymaf sy'n hysbys o sgerbydau da yw'r Giraffatitan brancai (a ddosbarthwyd yn flaenorol fel rhywogaeth o Brachiosaurus). Darganfuwyd ei weddillion yn Tanzania rhwng 1907 a 1912. Ymgorfforwyd esgyrn nifer o unigolion o'r un maint yn y sgerbwd sydd bellach yn cael ei osod a'i arddangos yn Amgueddfa für Naturkunde yn Berlin; mae ei daldra'n 12 metr a'i hyd yn 22.5 metr.[19][20] Golyga hyn y byddai'r ysgerbwd hwn wedi perthyn i anifail a oedd yn pwyso rhwng 30,000 a 60,000 cilogram (rhwng 70,000 a 130,000 pwys). Y deinosor cyflawn hiraf yw'r 27 metre (89 ft)Diplodocws asy'n 27 metr o hyd, a ddarganfuwyd yn Wyoming yn yr Unol Daleithiau ac a arddangoswyd yn Amgueddfa Hanes Natur Carnegie Pittsburgh yn 1907. Y deinosor hiraf y gwyddys amdano o ddeunydd ffosil da yw'r Patagotitan: mae mownt y sgerbwd yn Amgueddfa Hanes Natur America yn Efrog Newydd yn 37 metr o hyd. Yn y Museo Municipal Carmen Funes yn Plaza Huincul, yr Ariannin, ceir mownt sgerbwd wedi'i ail-greu o'r Argentinosaurus sy'n 39.7 metre (130 ft) 39.7 metr o hyd.[21]

 
Sïedn bychan llawndwf, y deinosor hysbys lleiaf

Y deinosor lleiaf sy'n hysbys i wyddoniaeth yw'r Sïedn bychan,[22] gyda hyd o ddim ond 5 cm5 centimetre (2.0 in) a màs o tua 1.8 gram (0.063 oz) 1.8 gram.[23] Roedd y deinosoriaid lleiaf nad oeddent yn adar tua'r un maint â cholomen a dyma'r theropodau hynny a oedd yn perthyn agosaf i adar. Roedd y deinosoriaid llyseuol lleiaf heb fod yn adar yn cynnwys y Microceratus a Wannanosaurus, a oedd yn 60 cm o ran hyd.

LlyfryddiaethGolygu

CyfeiriadauGolygu

  1. walesonline.co.uk; adalwyd 18 Ebrill 2018.
  2. "Using the tree for classification". Understanding Evolution. Berkeley: University of California. Archifwyd o'r gwreiddiol ar August 31, 2019. Cyrchwyd October 14, 2019.
  3. Chamary, JV (September 30, 2014). "Dinosaurs, Pterosaurs And Other Saurs – Big Differences". Forbes. Jersey City, NJ. ISSN 0015-6914. Archifwyd o'r gwreiddiol ar November 10, 2014. Cyrchwyd October 2, 2018.
  4. Tennant, Jonathan P.; Chiarenza, Alfio Alessandro; Baron, Matthew (19 February 2018). "How has our knowledge of dinosaur diversity through geologic time changed through research history?". PeerJ 6: e4417. doi:10.7717/peerj.4417.
  5. Starrfelt, Jostein; Liow, Lee Hsiang (2016). "How many dinosaur species were there? Fossil bias and true richness estimated using a Poisson sampling model". Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences 371 (1691): 20150219. doi:10.1098/rstb.2015.0219. PMC 4810813. PMID 26977060. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4810813.
  6. Starrfelt, Jostein; Liow, Lee Hsiang (2016). "How many dinosaur species were there? Fossil bias and true richness estimated using a Poisson sampling model". Philosophical Transactions of the Royal Society B (London: Royal Society) 371 (1691): 20150219. doi:10.1098/rstb.2015.0219. ISSN 0962-8436. PMC 4810813. PMID 26977060. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4810813.
  7. Black, Riley (March 23, 2016). "Most Dinosaur Species Are Still Undiscovered". National Geographic News. Archifwyd o'r gwreiddiol ar March 6, 2021. Cyrchwyd June 6, 2021.
  8. Gill, F.; Donsker, D.; Rasmussen, P. (2021). "Welcome". IOC World Bird List 11.1.. https://www.worldbirdnames.org/new/.
  9. MacLeod, Norman; Rawson, Peter F.; Forey, Peter L.; Banner, FT; Boudagher-Fadel, MK; Bown, PR; Burnett, JA; Chambers, P et al. (1997). "The Cretaceous–Tertiary biotic transition". Journal of the Geological Society (London: Geological Society of London) 154 (2): 265–292. Bibcode 1997JGSoc.154..265M. doi:10.1144/gsjgs.154.2.0265. ISSN 0016-7649.
  10. Paul 2000
  11. Plot 1677
  12. Plot 1677
  13. "Robert Plot" (PDF). Learning more. Oxford: Oxford University Museum of Natural History. 2006. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar October 1, 2006. Cyrchwyd November 14, 2019.
  14. Dal Sasso, Cristiano; Signore, Marco (March 26, 1998). "Exceptional soft-tissue preservation in a theropod dinosaur from Italy". Nature (London: Nature Research) 392 (6674): 383–387. Bibcode 1998Natur.392..383D. doi:10.1038/32884. ISSN 0028-0836.
  15. Farlow, James O.; Dodson, Peter; Chinsamy, Anusuya (November 1995). "Dinosaur Biology". Annual Review of Ecology and Systematics (Palo Alto, CA: Annual Reviews) 26: 445–471. doi:10.1146/annurev.es.26.110195.002305. ISSN 1545-2069.
  16. Weishampel, Dodson & Osmólska 2004
  17. Sander, P. Martin; Christian, Andreas; Clauss, Marcus; Fechner, Regina; Gee, Carole T.; Griebeler, Eva-Maria; Gunga, Hanns-Christian; Hummel, Jürgen et al. (February 2011). "Biology of the sauropod dinosaurs: the evolution of gigantism". Biological Reviews (Cambridge: Cambridge Philosophical Society) 86 (1): 117–155. doi:10.1111/j.1469-185X.2010.00137.x. ISSN 1464-7931. PMC 3045712. PMID 21251189. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3045712.
  18. Paul 2010
  19. Mazzetta, Gerardo V.; Christiansenb, Per; Fariñaa, Richard A. (2004). "Giants and Bizarres: Body Size of Some Southern South American Cretaceous Dinosaurs". Historical Biology (Milton Park, Oxfordshire: Taylor & Francis) 16 (2–4): 71–83. doi:10.1080/08912960410001715132. ISSN 0891-2963. http://www.miketaylor.org.uk/tmp/papers/Mazzetta-et-al_04_SA-dino-body-size.pdf.
  20. Janensch, Werner (1950). "Die Skelettrekonstruktion von Brachiosaurus brancai". Palaeontographica (Stuttgart: E. Schweizerbart) Suplement VII (1. Reihe, Teil 3, Lieferung 2): 97–103. OCLC 45923346. https://paleoglot.org/files/Janensch1950b.pdf. Adalwyd October 24, 2019.
  21. Sellers, William Irvin.; Margetts, Lee; Coria, Rodolfo Aníbal; Manning, Phillip Lars (2013). Carrier, David. ed. "March of the Titans: The Locomotor Capabilities of Sauropod Dinosaurs". PLOS ONE (San Francisco, CA: PLOS) 8 (10): e78733. Bibcode 2013PLoSO...878733S. doi:10.1371/journal.pone.0078733. ISSN 1932-6203. PMC 3864407. PMID 24348896. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3864407.
  22. Norell, Gaffney & Dingus 2000
  23. "Bee Hummingbird (Mellisuga helenae)". Birds.com. Paley Media. Archifwyd o'r gwreiddiol ar April 3, 2015. Cyrchwyd October 27, 2019.