Ffraid (santes)

Santes, abades ac un o nawddseintiau Iwerddon

Santes oedd Ffraid neu Brîd (Gwyddeleg: Naomh Bhríde neu Brigit, Saesneg: Bridget) (fl. 451 – 525) yn arweinydd cymuned Cristnogol yn Iwerddon. Ystyrir hi yn un o nawdd-saint Iwerddon gyda Padrig a Colum Cille. Mae nifer o eglwysi yng Nghymru hefyd wedi eu cysegru iddi.

Ffraid
Stbrigid.jpg
Ganwyd 451 Edit this on Wikidata
Gweriniaeth Iwerddon Edit this on Wikidata
Bu farw c. 0525 Edit this on Wikidata (74 oed)
Cill Dara Edit this on Wikidata
Dinasyddiaeth Baner Cymru Cymru
Galwedigaeth lleian Edit this on Wikidata
Swydd Abades Edit this on Wikidata
Dydd gŵyl 1 Chwefror Edit this on Wikidata
Croes gwellt Brid o Cil Dara

Y buchedd cynharaf yw Vita Brigitae gan Cogitosus, gwaith y credir ei fod yn dyddio i tua 650. Yn ôl traddodiad ganed Ffraid yn Faughart ger Dundalk, Swydd Louth. Roedd ei thad, Dubhthach, yn bagan, tra'r oedd ei mam, Brocca, yn gaethferch Bictaidd oedd wedi ei bedyddio gan Sant Padrig. Mae hanes amdani, pan yn blentyn, yn gwerthu cleddyf gwerthfawr ei thad gan ddefnyddio yr arian a'i cafodd i fwydo tlodion a mabwysiadwyd hi fel nawdd-santes y Mudiad Heddwch yn Iwerddon yn ail haner y 20g. Gelwir Brîd weithiau yn 'Mair y Gaeliaid' yn Iwerddon. Mae traddodiad amdani yn dweud eu fod hi yn arfer gwneud croes allan o wellt er mwyn esbonio am groeshoeliad Iesu i'r werin. Yn Iwerddon mae hi'n nawdd-santes y tân a'r aelwyd.

Ffenestr Eglwys Llansantffraid, Ceredigion.

Mynnodd Ffraid dilyn ffydd ei mam, a chredir iddi sefydlu ei chymuned gyntaf yn Clara, Swydd Offaly. Tua 470 sefydlodd cymuned Cristnogol, i ddynion a menywod, yn Kildare. Daeth Abaty Kildare yn enwog trwy Ewrop. Bu farw yno tua 525 a'i chladdu ger yr allor, ond yn ddiweddarch symudwyd ei gweddillion.

Mae chwedl poblogaidd yn dweud fod hi oedd y byd-wraig a cynorthwyodd Mair wrth iddi esgor a'r Iesu. Ni all y Brîd hon fod Brîd o Cildara ond efallai y mae yn tystiolaeth i gymorth arhoddwyd gan santesau i famau oedd yn esgor.

Ystyrir Ffraid fel nawdd-santes Trearddur ar Ynys Môn, lle mae chwedl amdani yn croesi'r môr o Iwerddon ar dywarchen. Wedi iddi lanio tyfodd y dywarchen yn fryncyn, ac adeiladodd hi gapel arno; gelwir y safle yn Tywyn y Capel. Ceir gweddillion mynwent Gristionogol gynnar yma. Ceir yr un chwedl yn gysylltiedig ag aber Afon Conwy, lle ceir un o'r pentrefi o'r enw Llansanffraid, sef Llansanffraid Glan Conwy. Ceir hefyd Llansanffraid-ym-Mechain ym Mhowys a Llansanffraid Glyn Ceiriog, a hefyd Sain Ffrêd yn Sir Benfro a Llansanffraid-ar-Elai ym Mro Morgannwg.

Sylwodd Emrys George Bowen at y ffaith fod Ffraid yw'r unig un o'r saint Celtaidd gyda llefydd wedi cysegru iddi ar draws Cymru, yn lle cyfuno'r cysegriadau i gyd mewn un ardal. Awgrymodd dau reswm am hwn. Efallai daeth nifer o disgyblion Brîd i Gymru a daeth cysegriad i Brîd yn cyfysyr i gysegriad i un o'r santesau Gwyddelig. Efallai fod mwy nag un santes o'r un enw.[1] Mae Brîd yn mwy cyffredin yn y dde a Ffraid yn y gogledd. Ar benrhyn Llŷn ac yn ardal Llansanffraid Glan Conwy mae traddodiad leol yn cyfeirio at Ffraid fel nawdd-santes pysgotwyr; teyrned i santes leol efallai. Meddai Hencken fod hanesion a htraddodiadau cysylltiedig a Brîd o Cildara, a rhai am Brigitta o Sweden wedi cymysgu i'r fath raddau gyda santes, neu santesau brodorol fel nid oes modd eu gwahanu.[2]

Cysylltiad gyda'r Ffraid BaganaiddGolygu

Oherwydd ei bod yn rhannu'i henw a'i gŵyl gyda'r dduwies Baganaidd Brigid, mae rhai pobl o'r farn fod y Santes Ffraid yn greadigaeth a seilir yn rhannol neu yn gyfan gwbl ar y ffigur Paganaidd, er mwyn trosi'r Celtiaid i Gristnogaeth; roedd y dröedigaeth grefyddol o ffigurau a thraddodiadau Paganaidd yn arfer cyffredin. Sut bynnag, y mae'n bosibl y cafodd yr ŵyl ei henwi ar ei hôl hi. Cafodd cenhadon Cristionogol wrthwynebiad wrth bregethu'r Efengyl yn Iwerddon.

Mewn Neo-baganiaeth, caiff Ffraid ei dathlu ar adeg pan yw'r haul yn tyfu a gorfod cael ei annog trwy fisoedd o aeaf oer. Gŵyl y Canhwyllau (Imbolc) yw'r ŵyl Baganaidd ar gyfer y dathliad hwn, a dathlir ef gan danio canhwyllau i symboleiddio'r broses bwysig hon. Cafodd ei gŵyl ei hychwanegu i'r calendr i gyd-ddigwydd gyda Gŵyl Fair y Canhwyllau, dydd pan mae Catholigion yn dathlu gŵyl puredigaeth y Forwyn Fair, a ddathlir gyda seremoni mewn golau cannwyll.

Eglwysi ac enwau llefyddGolygu

Rhestr Wicidata:

# Eglwys neu Gymuned Delwedd Cyfesurynnau Lleoliad Wicidata
1 Bae Sain Ffraid 51°47′02″N 5°12′25″W / 51.784°N 5.207°W / 51.784; -5.207 Sir Benfro Q1426232
2 Bothwell Parish Church 55°48′12″N 4°04′05″W / 55.80331°N 4.068°W / 55.80331; -4.068 De Swydd Lanark
Q68826014
Q28820889
3 Bridstow 51°55′12″N 2°36′18″W / 51.92°N 2.605°W / 51.92; -2.605 Swydd Henffordd Q3784039
4 Brigid of Kildare Chapel (Kronenburg) 50°21′39″N 6°28′39″E / 50.36081°N 6.47759°E / 50.36081; 6.47759 Q19820309
5 Brigidine Sisters Q916840
6 Church of Saint Bridget 51°45′11″N 5°11′06″W / 51.753128°N 5.1850138°W / 51.753128; -5.1850138 Sir Benfro Q29496806
7 Church of St Bridget 50°48′09″N 4°26′26″W / 50.8025°N 4.4406°W / 50.8025; -4.4406 Torridge Q17527433
8 Church of St Bridget 50°41′08″N 4°06′20″W / 50.6855°N 4.1056°W / 50.6855; -4.1056 Bridestowe Q17537626
9 Church of St Bridget 51°36′08″N 2°49′36″W / 51.602199°N 2.8266908°W / 51.602199; -2.8266908 Caerwent Q29500193
10 Church Of St Bridget 51°27′48″N 3°35′36″W / 51.4632°N 3.59329°W / 51.4632; -3.59329 Saint-y-brid Q17744432
11 Eglwys Saint Bridget 53°23′48″N 2°56′03″W / 53.3966°N 2.9341°W / 53.3966; -2.9341
53°23′48″N 2°56′03″W / 53.3966°N 2.93414°W / 53.3966; -2.93414
Lerpwl Q5117032
12 Eglwys Santes Ffraid 52°58′56″N 3°19′31″W / 52.982085°N 3.3251748°W / 52.982085; -3.3251748 Sir Ddinbych Q29493285
13 Eglwys St Bridget 51°24′43″N 2°46′04″W / 51.4119°N 2.7678°W / 51.4119; -2.7678 Gogledd Gwlad yr Haf Q5117379
14 Eglwys St Bridget, Brigham 54°39′54″N 3°25′08″W / 54.6651°N 3.4189°W / 54.6651; -3.4189 Brigham, Cumbria Q7592717
15 Eglwys St Bridget, Calder Bridge 54°26′27″N 3°28′44″W / 54.4407°N 3.479°W / 54.4407; -3.479 Ponsonby, Cumbria Q7592718
16 Eglwys St Ffraid a St Cwyfan 53°18′11″N 3°25′04″W / 53.303°N 3.41784°W / 53.303; -3.41784 Diserth, Sir Ddinbych Q17741403
17 Eglwys y Santes Ffraid 51°17′54″N 3°00′36″W / 51.2983°N 3.00999°W / 51.2983; -3.00999
51°17′54″N 3°00′36″W / 51.2983°N 3.0099°W / 51.2983; -3.0099
Sedgemoor
Gwlad yr Haf
Q17553409
18 Eglwys y Santes Ffraid 51°47′06″N 2°55′59″W / 51.785°N 2.93319°W / 51.785; -2.93319 Sir Fynwy Q17744109
19 Eglwys y Santes Ffraid 51°52′44″N 2°47′30″W / 51.879°N 2.79155°W / 51.879; -2.79155 Sir Fynwy Q7587367
20 Glyn Ceiriog 52°56′16″N 3°10′59″W / 52.9377°N 3.18305°W / 52.9377; -3.18305
52°55′56″N 3°11′02″W / 52.9322°N 3.1839°W / 52.9322; -3.1839
Bwrdeistref Sirol Wrecsam Q5572835
21 Kilbride, Swydd Westmeath 53°26′32″N 7°19′40″W / 53.44222222°N 7.32777778°W / 53.44222222; -7.32777778 Swydd Westmeath Q22084050
22 Kirche St. Brigitta 50°21′27″N 6°20′05″E / 50.357504°N 6.33463°E / 50.357504; 6.33463 Büllingen Q59707351
23 Llansanffraid Glan Conwy 53°16′05″N 3°47′46″W / 53.268°N 3.796°W / 53.268; -3.796
53°16′00″N 3°48′00″W / 53.266666666667°N 3.8°W / 53.266666666667; -3.8
Bwrdeistref Sirol Conwy Q5566589
24 Llansantffraed (Aberhonddu) 51°54′07″N 3°16′37″W / 51.902°N 3.277°W / 51.902; -3.277 Tal-y-bont ar Wysg Q6661758
25 Llansantffraid 52°17′06″N 4°10′59″W / 52.285°N 4.183°W / 52.285; -4.183
52°17′06″N 4°10′59″W / 52.285°N 4.1830555555556°W / 52.285; -4.1830555555556
Ceredigion Q6661753
26 Llansantffraid (cymuned) 52°46′22″N 3°09′39″W / 52.77284°N 3.16095°W / 52.77284; -3.16095 Powys Q13129671
27 Parish Church Of St Bridget 51°32′06″N 3°01′18″W / 51.5351°N 3.02163°W / 51.5351; -3.02163 Q17741341
28 Sain Ffrêd 51°45′11″N 5°11′06″W / 51.753°N 5.185°W / 51.753; -5.185 Sir Benfro Q7592714
29 Saint Brigid church 46°01′09″N 11°06′17″E / 46.019222222222°N 11.104777777778°E / 46.019222222222; 11.104777777778 Q18482419 Q59712160
30 Sint-Antonius van Padua en Brigidakerk 51°24′17″N 5°12′34″E / 51.404747°N 5.209506°E / 51.404747; 5.209506 Q9817 Q3988423
31 Sint-Brigidabron 50°46′17″N 5°48′27″E / 50.77126°N 5.80748°E / 50.77126; 5.80748
50°46′16″N 5°48′28″E / 50.77123°N 5.8078°E / 50.77123; 5.8078
Eijsden-Margraten Q2690389
32 St Bride's Church 55°33′30″N 3°50′50″W / 55.5583°N 3.84718°W / 55.5583; -3.84718 De Swydd Lanark
Q68815325
Q2788158
33 St Bride's Church, East Kilbride 55°45′47″N 4°10′06″W / 55.762923495837°N 4.1683070691118°W / 55.762923495837; -4.1683070691118 De Swydd Lanark
Q68826060
Q11839003
34 St Bride's Church, London 51°30′50″N 0°06′21″W / 51.513888888889°N 0.10583333333333°W / 51.513888888889; -0.10583333333333 Dinas Llundain Q1112579
35 St Bridget's Church, West Kirby 53°22′07″N 3°10′35″W / 53.3687°N 3.1763°W / 53.3687; -3.1763 West Kirby Q7592720
36 St Bridget's Kirk 56°02′23″N 3°20′04″W / 56.0398°N 3.3345°W / 56.0398; -3.3345 Fife
Q68815275
Q1836683
37 St Brigid's Church, Perth 31°56′39″S 115°51′11″E / 31.9441°S 115.853°E / -31.9441; 115.853 Gorllewin Awstralia Q7592723
38 St. Brigida (Baal) 51°02′01″N 6°16′44″E / 51.03375°N 6.27878°E / 51.03375; 6.27878 Q50691373
39 St. Brigida (Legden) 52°01′49″N 7°06′18″E / 52.0302°N 7.10487°E / 52.0302; 7.10487 Legden Q2317704
40 St. Brigiden 50°56′18″N 6°57′40″E / 50.9384°N 6.96114°E / 50.9384; 6.96114 Altstadt-Nord Q1549854
41 St. Brigitta 48°24′47″N 7°53′44″E / 48.41295°N 7.89569°E / 48.41295; 7.89569 Q19963132
42 Wehrkirche Preith 48°55′10″N 11°12′08″E / 48.9194°N 11.2022°E / 48.9194; 11.2022 Bafaria Q14912286
Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
  1. Bowen, E.G. The Settlements of the Saints of Wales, Gwasg Prifysgol Cymru
  2. Hencken, E.R. 1987, Traditions of the Welsh Saints, Brewer