Portiwgal

gwlad yn ne-orllewin Ewrop

Gwlad a gweriniaeth yn ne-orllewin Ewrop yw'r Weriniaeth Bortiwgalaidd neu Phortiwgal (Portiwgaleg: Portugal). Mae hi'n gorwedd rhwng Sbaen a'r Cefnfor Iwerydd ac mae'r ynysoedd Azores a Madeira hefyd yn rhan o'r wlad. Prifddinas Portiwgal yw Lisbon.

Portiwgal
Coat of arms of Portugal.svg
República Portuguesa
Flag of Portugal.svg
ArwyddairEurope's West Coast Edit this on Wikidata
Mathgwladwriaeth sofran, gwlad, pŵer trefedigaethol Edit this on Wikidata
PrifddinasLisbon Edit this on Wikidata
Poblogaeth10,295,909 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 5 Hydref 1143 (Kingdom of Portugal) Edit this on Wikidata
AnthemA Portuguesa Edit this on Wikidata
Pennaeth llywodraethAntónio Costa Edit this on Wikidata
Cylchfa amserUTC−01:00 Edit this on Wikidata
NawddsantSiôr Edit this on Wikidata
Iaith/Ieithoedd
  swyddogol
Portiwgaleg, Mirandese Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynolSouthwestern Europe Edit this on Wikidata
Arwynebedd92,212 ±1 km² Edit this on Wikidata
Yn ffinio gydaSbaen, Castilla y León Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau38.7°N 9.1833°W Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
Corff gweithredolCyngor y Gweinidogion Edit this on Wikidata
Corff deddfwriaetholCynulliad y Weriniaeth Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y wladwriaeth
Arlywydd Portiwgal Edit this on Wikidata
Pennaeth y wladwriaethMarcelo Rebelo de Sousa Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
Prif Weinidog Portiwgal Edit this on Wikidata
Pennaeth y LlywodraethAntónio Costa Edit this on Wikidata
LocationPortugal.svg
ArianEwro Edit this on Wikidata
Canran y diwaith14 ±1 % Edit this on Wikidata
Cyfartaledd plant1.21 Edit this on Wikidata
Mynegai Datblygiad Dynol0.83 Edit this on Wikidata

DaearyddiaethGolygu

HanesGolygu

Prif erthygl: Hanes Portiwgal

Mae hanes Portiwgal yn y cyfnod cynnar yn rhan o hanes Penrhyn Iberia yn gyffredinol. Daw'r enw Portiwgal o'r enw Rhufeinig Portus Cale. Yn y cyfnod cyn dyfodiad y Rhufeiniad, poblogid yr ardal sydd yn awr yn ffurfio Portiwgal gan nifer o bobloedd wahanol, yn cynnwyd y Lwsitaniaid a'r Celtiaid. Ymwelodd y Ffeniciaid a'r Carthaginiaid a'r ardal, a bu rhan ohoni dan reolaeth Carthago am gyfnod.

Ymgorfforwyd yr ardal yn yr Ymerodraeth Rufeinig wedi i Cathago gael ei gorchfygu; roedd talaith Rufeinig Lusitania, wedi 45 CC, yn cyfateb yn fras i'r wlad bresennol. Wedi diwedd yr ymerodraeth, meddiannwyd y wlad gan lwythau Almaenig megis y Suevi, Buri a'r Fisigothiaid. Wedi'r goresgyniad Islamaidd ar ddechrau'r 8g daeth yn rhan o Al Andalus. Ffurfiwyd tiriogaeth o'r enw Portiwgal yn 868, wedi i'r Cristioniogion ddechrau ad-ennill tir yn y Reconquista. Wedi buddigoliaeth dros y Mwslimiaid yn Ourique yn 1139, ffurfiwyd Teyrnas Portiwgal. Parhaodd yr ymladd yn erbyn y Mwslimiaid, ac yn 1249 cipiwyd yr Algarve gan y Cristionogion, gan sefydlu ffiniau presennol Portiwgal.

Yn niwedd y 14g, hawliwyd coron Portiwgal gan frenin Castilla, ond bu gwrthryfel poblogaidd, a gorchfygwyd Castillia ym Mrwydr Aljubarrota gan Ioan o Aviz, a ddath yn Ioan I, brenin Portiwgal. Drod y blynyddoedd nesaf, bu gan Portiwgal ran flaenllaw yn y gwaith o fforio a gwladychu gwledydd tu allan i Ewrop. Yn 1415, meddiannodd Ceuta yng Ngogledd Affrica, ei gwladfa gyntaf; dilynwyd hyn gan feddiannu Madeira a'r Azores. Yn 1500, darganfuwyd Brasil gan Pedro Álvares Cabral, a'i hawliodd i goron Portiwgal, a deng mlynedd wedyn, cipiwyd Goa yn India, Ormuz yng Nghulfor Persia a Malacca yn yr hyn sy'n awr yn Maleisia. Cyrhaeddodd llongwyr Portiwgal cyn belled a Siapan ac efallai Awstralia.

Wedi marwolaeth y brenin Sebastian heb aer mewn brwydr ym Moroco, hawliwyd ei orsedd gan Philip II, brenin Sbaen, a rhwng 1580 a 1640, roedd brenin Sbaen yn frenin Portiwgal hefyd, er ei bod yn parhau i gael ei hystyried fel teyrnas annibynnol. Yn 1640, bu gwrthryfel, a chyhoeddwyd Ioan IV yn frenin Portiwgal.

O ddechrau'r 19g, dechreuodd grym Portiwgal edwino; daeth Brasil yn annibynnol yn 1822, er iddi feddiannu rhannau o Affrica yn nes ymlaen yn y ganrif, yn cynnwys y tiriogaethau sy'n awr yn wledydd Cabo Verde, São Tomé a Príncipe, Gini-Bissau, Angola a Mosambic.

Wedi gwrthryfel yn Lisbon, dymchwelwyd y frenhiniaeth a sefydlwyd gweriniaeth ddemocrataidd yn 1910. Yn 1926, bu gwrthryfel milwrol a sefydlwyd llywodraeth filwrol a arweiniodd at unbennaeth António de Oliveira Salazar. Collodd Portiwgal ei meddiannau yn India pan oresgynnwyd hwy gan fyddin India yn 1961. Tua dechrau'r 1960au hefyd y dechreuodd rhyfeloedd annibyniaeth yn Angola a Mosambic. Wedi gwrthryfel a adnabyddir fel y Chwyldro Carnasiwn yn 1974, rhoddwyd diwedd ar undennaeth a daeth Portiwgal yn wlad ddemocrataidd. Yn 1999, dychwelwyd Macau, yr olaf o'i meddiannau tramor, i Tsieina.

GwleidyddiaethGolygu

Pobl o BortiwgalGolygu

Rhestr Wicidata:

# delwedd enw dyddiad geni dyddiad marw man geni
1 Luís de Camões 1524-12
1525-01
1580-06-10 Lisbon
2 Pedro I, ymerawdwr Brasil 1798-10-12 1834-09-24 Palace of Queluz
Queluz
3 Fernão de Magalhães 1480 1521-04-27 Ponte da Barca
4 Vasco da Gama 1469
1460
1524-12-24 Sines
5 Cristiano Ronaldo 1985-02-05 Funchal
6 José Saramago 1922-11-16 2010-06-18 Azinhaga
Golegã
7 Mário Soares 1924-12-07 2017-01-07 Lisbon
8 Catrin o Braganza 1638-11-25 1705-12-31 Vila Viçosa
Ducal Palace of Vila Viçosa
9 Nuno Gomes 1976-07-05 Amarante
10 Paula Rego 1935-01-26 Lisbon
11 Maria Helena Vieira da Silva 1908-06-13
1907-11-30
1992-03-06
1992
Lisbon
12 António Egas Moniz 1874-11-29 1955-12-13 Avanca
13 Leonor de Almeida Portugal 1750-10-31 1839-10-11 Lisbon
14 Pedr I, brenin Portiwgal 1320-04-08 1367-01-18 Coimbra
15 Paulo Futre 1966-02-28 Montijo
16 Agustina Bessa-Luís 1922-10-15 2019-06-03 Vila Meã
17 Helena Almeida 1934 2018-09-25 Lisbon
18 Isaac Orobio de Castro 1617 1687-11-07 Bragança
19 Maria Inês Ribeiro da Fonseca 1926-09-09 1995-04-11 Lisbon
20 Andre Gomes 1993-07-30 Grijó
21 Augusto de Vasconcelos 1867-09-24 1951-09-27 Lisbon
22 Sancho I, brenin Portiwgal 1154-11-11 1211-03-26
1212-03-26
Coimbra
23 Maria da Conceição Tavares 1930-04-24 Anadia
24 José Alberto Costa 1953-10-31 Porto
25 Maria João Rodrigues 1955-09-25 Lisbon
26 Ana Hatherly 1929-05-08 2015-08-05 Porto
27 Rosette Batarda Fernandes 1916-01-10 2005-05-28 Prifysgol Ddinesig Redondo
28 Jacob de Castro Sarmento 1692 1762-09-14 Bragança
29 Tereza de Arriaga 1915-02-05 2013-08-12 Lisbon
30 Maria Adé lia Diniz 1941 Benfeita
31 Adriana Molder 1975 Lisbon
32 Elvira Fortunato 1964-07-22 Almada
33 Emília dos Santos Braga 1867-02-19 1949-12-28 Lisbon
34 Estrela da Liberdade Alves Faria 1910-10 1976 Évora
35 Helena Roque Gameiro 1895-08-02 1986-04-26 Lapa
36 Ilda Reis 1923-01-01 1998 Lisbon
37 Maria Clár 1930-10-28 Lamego
38 Maria Velez 1935-11-01 2017-03-02 Lisbon
39 Mily Possoz 1888
1889
1968 Caldas da Rainha
40 Ofélia Marques 1902 1952 Lisbon
41 Sofia Martins de Souza 1870 1960 Porto
42 Teresa Lago 1947-01-18 Lisbon
43 Teresa Sousa 1928-12-21 1962-01-06 Lisbon
44 Irene Fonseca 1956-07-10 Lisbon
45 Ana Sofia Reboleira 1980 Caldas da Rainha
46 Clementina Carneiro de Moura 1898 1992 Lisbon
47 Alice Jorge 1924 2008-02 Lisbon
48 Ana Maria Botelho 1936-01-27 2016-07-13 Lisbon
49 Estela de Sousa e Silva 1921 2000 Lisbon
50 Quité ria Jesus Gonçalves Pinto da Silva 1911
1911-05-20
2005
2005-01-02
Montalegre
51 Túlia Saldanha 1930-08-26 1988-04-30 Peredo
52 Teresa Magalhães 1944 Lisbon
53 María Roësset Mosquera 1882 1921 Espinho
54 Francisco Cambournac 1903-12-26 1994-06-08 Rio de Mouro
55 Salvador Sobral 1989-12-28 Lisbon
Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Dolenni allanolGolygu

Chwiliwch am Portiwgal
yn Wiciadur.
  Eginyn erthygl sydd uchod am Bortiwgal. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.