Agor y brif ddewislen

Gwlad yn ne Ewrop yw Gweriniaeth yr Eidal neu'r Eidal (Eidaleg: Italia). Mae'r rhan fwyaf o'r wlad yn benrhyn mawr siâp esgid uchel gyda nifer o ynysoedd yn y Môr y Canoldir: Sisili a Sardegna ydyw'r mwyaf. Yn y gogledd mae mynyddoedd yr Alpau. Ceir môr ar dair ochr i'r Eidal, ond yn y gogledd mae'n ffinio ar Ffrainc, y Swistir, Awstria, a Slofenia. Y tu mewn i'r Eidal mae dwy wladwriaeth fach: San Marino a Dinas y Fatican.

Yr Eidal
Emblem of Italy.svg
Repubblica Italiana
Flag of Italy.svg
Math gwladwriaeth sofran, Gwlad Edit this on Wikidata
Lb-Italien.ogg, Fr-Italie.ogg, It-Italia.ogg, De-Italien.ogg, En-us-Italy.ogg Edit this on Wikidata
Prifddinas Rhufain Edit this on Wikidata
Poblogaeth 60,599,936 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 18 Mehefin 1946 Edit this on Wikidata
Anthem Il Canto degli Italiani Edit this on Wikidata
Pennaeth llywodraeth Giuseppe Conte Edit this on Wikidata
Cylchfa amser CET, UTC+01:00, UTC+2, Europe/Rome Edit this on Wikidata
Nawddsant Ffransis o Assisi, Catherine of Siena Edit this on Wikidata
Iaith/Ieithoedd
  swyddogol
Eidaleg Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynol Latin Union Edit this on Wikidata
Arwynebedd 301,338 km² Edit this on Wikidata
Gerllaw Môr Adria, Môr Tirrenia, Môr Ionia, Môr Liguria Edit this on Wikidata
Yn ffinio gyda San Marino, Y Fatican, Ffrainc, Y Swistir, Awstria, Slofenia, Malta Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau 42.5°N 12.5°E Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
Corff gweithredol Llywodraeth yr Eidal Edit this on Wikidata
Corff deddfwriaethol Senedd yr Eidal Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y wladwriaeth
Arlywyddion yr Eidal Edit this on Wikidata
Pennaeth y wladwriaeth Sergio Mattarella Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
Prif Weinidog yr Eidal Edit this on Wikidata
Pennaeth y Llywodraeth Giuseppe Conte Edit this on Wikidata
LocationItaly.svg
Ariannol
Cyfanswm CMC (GDP) $1,934,798 million Edit this on Wikidata
CMC y pen $32,110 Edit this on Wikidata
Arian Ewro Edit this on Wikidata
Wrth gefn 151,120,440,050 $ (UDA) Edit this on Wikidata
Canran y diwaith 12 ±1 % Edit this on Wikidata
Cyfartaledd plant 1.39 Edit this on Wikidata
Mynegai Datblygiad Dynol 0.873 Edit this on Wikidata

HanesGolygu

Prif erthygl: Hanes yr Eidal

Mae hanes yr Eidal yn mynd yn ôl i gyfnod cynnar iawn, er mai yn gymharol ddiweddar yr unwyd yr Eidal i greu'r wladwriaeth fodern.

Daw'r enw Italia o'r hen enw am bobloedd a thiriogaeth de yr Eidal. Yn y rhan yma, roedd nifer o bobloedd wahanol, megis yr Etrwsciaid, Samnitiaid, Umbriaid a Sabiniaid. Yn y gogledd, ymsefydlodd llwythau Celtaidd o gwmpas dyffryn afon Po.

Yn rhan ddeheuol yr orynys ac ar ynys Sisili, ymsefydlodd Groegiaid rhwng 800 a 600 CC, a gelwid y rhan yma yn Magna Graecia ("Groeg Fawr") mewn Lladin. Yn y gogledd, yr Etrwsciaid oedd y grym mwyaf yn y cyfnod cynnar. Yn y 4 CC gorchfygwyd hwy gan y Rhufeiniaid, ac yn y 3 CC gorchfygodd Rhufain y Groegiaid yn y de hefyd.

Bu cyfres o ryfeloedd, y Rhyfeloedd Pwnig, rhwng Rhufain a Carthago; yn ystod yr Ail Ryfel Pwnig bu'r cadfridog Carthaginaidd Hannibal yn ymgyrchu yn yr Eidal am flynyddoedd. Er iddo ennill nifer o fuddugoliaethau ysgubol dros y Rhufeiniaid, bu raid iddo encilio o'r Eidal yn y diewedd. Ar ddiwedd y Trydydd Rhyfel Pwnig yn 146 CC, dinistriwyd Carthago.

Tyfodd Ymerodraeth Rhufain yn gyflym yn y cyfnod canlynol; concrwyd Gâl gan Iŵl Cesar rhwng 60 a 50 CC. Daeth ei fab mabwysiedig, Augustus, yn ymerawdwr cyntaf Rhufain.

Daeth yr ymerodraeth yn y gorllewin i ben yn y 5g, a meddiannwyd yr Eidal gan bobloedd Almaenig megis yr Ostrogothiaid a'r Lombardiaid. Ffurfiwyd nifer o wladwriaethau.

Dim ond yn y 19g yr ad-unwyd yr Eidal, gyda Giuseppe Garibaldi yn un o'r prif ysgogwyr. Sefydlwyd Teyrnas yr Eidal yn 1861. Daeth Benito Mussolini, arweinydd plaid y Ffasgwyr yn Brif Weinidog yn 1922. Pan ddechreuodd yr Ail Ryfel Byd, daeth Mussolini a'r Eidal i mewn i'r rhyfel ar ochr yr Almaen. Diswyddwyd ef yn 1943, a'i saethu yn 1945.

Ar 2 Mehefin 1946, cafwyd pleidlais mewn refferendwm i ddileu'r frenhiniaeth ac i sefydlu Gweriniaeth yr Eidal. Mabwysiadwyd y cyfansoddiad newydd ar 1 Ionawr 1948.

RhanbarthauGolygu

GwleidyddiaethGolygu

Ar 8 Mai, 2008, daeth Silvio Berlusconi yn Brif Weinidog yr Eidal am y trydydd tro, fel olynydd i Romano Prodi. Roedd Berlusconi hefyd yn Brif Weinidog o 1994 hyd 1995 ac o 2001 hyd 2006. Ymddiswyddodd mewn cywilydd ar 16 Tachwedd 2011 oherwydd diffyg arian y wlad a phenodwyd Mario Monti yn ei le.

DaearyddiaethGolygu

Prif erthygl: Daearyddiaeth yr Eidal

Gwlad yn ne Ewrop sy'n ymestyn allan fel gorynys hir i ganol Môr y Canoldir yw'r Eidal. Mae hefyd yn cynnwys nifer o ynysoedd; y mwyaf yw Sisili a Sardinia. Mae'n ffinio ar y Swistir, Ffrainc, Awstria, Slofenia, ac mae San Marino a Dinas y Fatican yn cael eu hamgylchynu gan yr Eidal.

Gwlad fynyddig yw'r Eidal. Yn y gogledd, ceir yr Alpau, sy'n ffurfio ffîn ogleddol y wlad. Y copa uchaf yw Monte Bianco (Ffrangeg: Mont Blanc), 4,807.5 medr o uchder, ar y ffîn rhwng yr Eidal a Ffrainc. Mynydd adnabyddus arall yw'r Matterhorn (Cervino mewn Eidaleg, ar y ffîn rhwng yr Eidal a'r Swistir. Ymhellach tua'r de, mae mynyddoedd yr Apenninau yn ymestyn o'r gogledd i'r de ar hyd yr orynys. Ceir y copa uchaf yn yr Apenninau Canolog, y Gran Sasso d'Italia (2,912 m). Ceir nifer o losgfynyddoedd byw yn yr Eidal: Etna, Vulcano, Stromboli a Vesuvius.

Afon fwyaf yr Eidal yw Afon Po, sy'n tarddu yn yr Alpau Cottaidd ac yn llifo tua'r dwyrain am 652 km (405 milltir) i'r Môr Adriatig ar hyd gwastadedd eang. Y llyn mwyaf yw Llyn Garda yn y gogledd.

EconomiGolygu

Prif erthygl: Economi'r Eidal

DemograffegGolygu

Prif erthygl: Demograffeg yr Eidal

Ar 31 Rhagfyr 2006 roedd poblogaeth yr Eidal yn 59,131,287. Roedd 30,412,846 o'r rhain yn ferched a 28,718,441 yn ddynion.

DinasoeddGolygu

Dinasoedd mwyaf yr Eidal, gydag ystadegau poblogaeth 2012, yw:

 
Milan
  1. Rhufain - 2,641,930
  2. Milan - 1,245,956
  3. Napoli - 960,521
  4. Torino - 872,158
  5. Palermo - 655,604
  6. Genova - 583,089
  7. Bologna - 373,010
  8. Fflorens - 362,389
  9. Bari - 314,258
  10. Catania - 293,112

IeithoeddGolygu

Eidaleg yw iaith swyddogol yr Eidal. Yn nhalaith Bolzano-Bozen, mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn siarad Almaeneg fel iaith gyntaf, ac mae Almaeneg yn iaith swyddogol yno ar y cyd ag Eidaleg. Mae Ffrangeg yn gyd-iaith swyddogol yn Val d'Aosta,

DiwylliantGolygu

Prif erthygl: Diwylliant yr Eidal
 
Hunanbortread gan Leonardo da Vinci.

Oherwydd na unwyd yr Eidal fel un wladwriaeth hyd yn gymharol ddiweddar, bu amrywiaeth mawr mewn diwylliant. Yn yr Eidal y dechreuodd y Dadeni yn Ewrop.

LlenyddiaethGolygu

Gosodwyd sylfeini yr iaith Eidaleg lenyddol fodern gan Dante Alighieri o Fflorens. Ei waith enwocaf yw'r Divina Commedia, a ystyrir yn un o brif gampweithiau Ewrop yn y Canol Oesoedd. Llenorion amlwg eraill yw Giovanni Boccaccio, Giacomo Leopardi, Alessandro Manzoni, Torquato Tasso, Ludovico Ariosto, a Petrarch. Ymysg llenorion diweddar yr Eidal, enillwyd Gwobr Nobel am Lenyddiaeth gan Giosuè Carducci (1906), Grazia Deledda (1926), Luigi Pirandello (1936), Salvatore Quasimodo (1959), Eugenio Montale (1975) a Dario Fo (1997).

Ymysg athronwyr amlwg yr Eidal mae Giordano Bruno, Marsilio Ficino, Niccolò Machiavelli a Giambattista Vico.

ArlunioGolygu

Yn y Canol Oesoedd a chyfnod y Dadeni, roedd arlunwyr yr Eidal yn enwog trwy Ewrop. Ymysg yr arlunwyr a cherrflunwyr enwocaf, mae Michelangelo, Leonardo da Vinci, Donatello, Botticelli, Fra Angelico, Tintoretto, Caravaggio, Bernini, Titian a Raffael.

CerddoriaethGolygu

Bu cerddoriaeth yn elfen bwysig iawn yn niwylliant yr eidal o gyfnod cynnar. Yn yr Eidal y dyfeisiwyd opera, ac mae'n parhau'n boblogaidd iawn hyd heddiw. Y tŷ opera enwocaf yw La Scala yn Milan.

Ymysg cyfansoddwyr enwog yr Eidal mae Alessandro Scarlatti, Arcangelo Corelli, Antonio Vivaldi, Niccolò Paganini, Gioachino Rossini, Giuseppe Verdi a Giacomo Puccini. Canwr enwocaf yr Eidal yn y cyfnod diweddar oedd Luciano Pavarotti.

Dolenni allanolGolygu

Chwiliwch am Yr Eidal
yn Wiciadur.
Yr Eidal
 
Kongeriget Danmark
 
Math gwladwriaeth sofran, Gwlad  
Lb-Italien.ogg, Fr-Italie.ogg, It-Italia.ogg, De-Italien.ogg, En-us-Italy.ogg  
Prifddinas Rhufain  
Poblogaeth 60,599,936  
Sefydlwyd
  • 18 Mehefin 1946  
Anthem Il Canto degli Italiani  
Pennaeth llywodraeth Giuseppe Conte  
Cylchfa amser CET, UTC+01:00, UTC+2, Europe/Rome  
Nawddsant Ffransis o Assisi, Catherine of Siena  
Iaith/Ieithoedd
  swyddogol
Eidaleg  
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynol Latin Union  
Arwynebedd 301,338 km²  
Gerllaw Môr Adria, Môr Tirrenia, Môr Ionia, Môr Liguria  
Yn ffinio gyda San Marino, Y Fatican, Ffrainc, Y Swistir, Awstria, Slofenia, Malta  
Cyfesurynnau 42.5°N 12.5°E  
Gwleidyddiaeth
Corff gweithredol Llywodraeth yr Eidal  
Corff deddfwriaethol Senedd yr Eidal  
Swydd pennaeth
  y wladwriaeth
Arlywyddion yr Eidal  
Pennaeth y wladwriaeth Sergio Mattarella  
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
Prif Weinidog yr Eidal  
Pennaeth y Llywodraeth Giuseppe Conte  
 
Ariannol
Cyfanswm CMC (GDP) $1,934,798 million  
CMC y pen $32,110  
Arian Ewro  
Wrth gefn 151,120,440,050 $ (UDA)  
Canran y diwaith 12 ±1 %  
Cyfartaledd plant 1.39  
Mynegai Datblygiad Dynol 0.873