Caergybi

Tref yng Nghymru

Tref a chymuned yn Ynys Môn ydy Caergybi ("Cymorth – Sain" ynganiad ) (Saesneg: Holyhead). Saif ar ochr orllewinol Ynys Gybi ar lan Bae Caergybi, sy'n fraich o Fôr Iwerddon. Mae'r dref yn borthladd mawr: mae sawl fferi yn teithio rhwng Caergybi a Dulyn ac yn Iwerddon. Dyma'r dref fwyaf yn Ynys Môn efo poblogaeth o 13,659 yn ôl y cyfrifiad diwethaf nôl y 2011.

Caergybi
Holyhead, Isle of Anglesea.jpeg
Mathtref Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
SirCymuned Caergybi, Ynys Môn Edit this on Wikidata
GwladBaner Cymru Cymru
Cyfesurynnau53.32°N 4.63°W Edit this on Wikidata
Cod OSSH2482 Edit this on Wikidata
Cod postLL65 Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
AC/auRhun ap Iorwerth (Plaid Cymru)
AS/auVirginia Crosbie (Ceidwadwyr)

Mae Llwybr Arfordirol Ynys Môn yn cychwyn ac yn gorffen yn y dref. Mae yna bont droed fodern yn cysylltu'r porthladd gyda'r gyda'r dref. Mae yna lawer o fwytai fel Standing Stones, KFC, McDonalds, a Jambos Chinese. Yn ogystal, mae yno lawer o siopau fel Tesco, Poundland, Wilkos, Pets at Home, New Look a Cancer Research wedi'u lleoli yn y dref.

HanesGolygu

Mae olion yn dyddio o 2000 C.C. ar gopa Caer y Twr gyda nifer o Gytiau Gwyddelod ar y llethrau deheuol. Mae'n amlwg bod masnach aur a bwyaill cerrig rhwng Prydain ac Iwerddon.

Roedd caer Rufeinig Caer Gybi ar y safle yma o ddiwedd y 3g. Bellach, mae eglwys y plwyf a'i mynwent ar safle'r gaer, ond mae'r muriau'n dal i sefyll hyd at uchder o bedair medr. Cafodd yr eglwys ei adeiladu yn yr 1960au. Credir bod y gaer yma at ddefnydd llynges Rufeinig. Ym muchedd Sant Cybi mae cyfeiriad at frenin Gwynedd, Maelgwn Gwynedd, yn rhoi'r tir yma iddo i adeiladu mynachlog. Enw yr eglwys yw 'Eglwys Gatholig St Mary'.

 
Eglwys Cybi Sant, Yr Eglwys yng Nghymru


Cryfhaodd y ffordd bost a adeiladwyd gan Thomas Telford o Lundain safle Caergybi fel y porthladd yr anfonwyd y Post Brenhinol ohono i Ddulyn ac oddi yno ar goets fawr y Post. Daw’r A5 i ben yn Admiralty Arch (1822–24), a ddyluniwyd gan Thomas Harrison i goffau ymweliad gan y Brenin Siôr IV ym 1821 ar y ffordd i Iwerddon ac mae’n nodi anterth gweithrediadau coetsis Irish Mail. Mae Ynys Gybi a Môn yn cael eu gwahanu gan y Culfor Cymyran a arferai gael ei chroesi ar y Bontrhydybont; a elwid felly, oherwydd bod y bont 4 milltir (6 cilometr) o Gaergybi ar yr hen dyrpeg.

Adeiladau a chofadeiladauGolygu

  • Cofeb Ryfel Caergybi
  • Admiralty Arch
  • Morglawdd Caergybi yw’r hiraf yn y DU ac fe’i hadeiladwyd i greu harbwr diogel i longau a ddaliwyd mewn dyfroedd stormus ar eu ffordd i Lerpwl a phorthladdoedd diwydiannol Swydd Gaerhirfryn. Mae treftadaeth fôr Caergybi yn cael ei chofio mewn amgueddfa forwrol. Adeiladwyd rhwng 1845 – 73 yn defnyddio cerrig o chwareli Caergybi a Moelfre.)

GoleudaiGolygu

Ar ben Mynydd Twr adeiladodd y Rhufeiniaid y goleudy cyntaf yn yr ardal. Heddiw, nid oes ond y seiliau i'w gweld. Mae goleudai newydd yn gweithio ar Ynys Lawd (wrth y mynydd), trwyn y morglawdd (yn y porthladd), Ynys Halen (yn y porthladd) ac Ynysoedd y Moelrhoniaid yn bellach allan yn y môr, i'r gogledd.

Eisteddfod GenedlaetholGolygu

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaergybi ym 1927.

Cofeb 'Y Jigs Up'Golygu

Mae'r gofeb hon yn coffau'r awyrenwyr Americanaidd a fu farw ar ôl i'w hawyren fynd i drafferthion gerllaw yma yn yr Ail Ryfel Byd. [1]

Dadorchuddiwyd y gofeb yn 1993 gan Iredell Hutton o Ogledd Carolina. Ef oedd cynnwr cefn rheolaidd Y Jigs Up. Roedd y criw arferol wedi newid i awyren wahanol ar 22 Rhagfyr 1944. Mae gweddillion yr awyren yn Lle Gwarchodedig. Daethpwyd o hyd i ddau o’r llafnau gwthio o wely’r môr yn 1992. Mae un wedi’i harddangos ar y gofeb (sy’n cynnwys enw’r peilot). Mae'r llall yn amgueddfa filwrol Fort Fisher, Gogledd Carolina.

Pobol NodedigGolygu

ChwaraeonGolygu

Maes IechydGolygu

Cyfrifiad 2011Golygu

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:[2][3][4][5]

Cyfrifiad 2011
Poblogaeth cymuned Caergybi (pob oed) (11,431)
  
100%
Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Caergybi) (4,614)
  
42.2%
:Y ganran drwy Gymru
  
19%
Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Caergybi) (8547)
  
74.8%
:Y ganran drwy Gymru
  
73%
Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Caergybi) (2,280)
  
43.9%
:Y ganran drwy Gymru
  
67.1%

CludiantGolygu

Caergybi yw man cychwyn Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru, sy'n ei chysylltu â Crewe.

Mae cwmnïau fferi yn rhedeg gwasanaethau rheolaidd rhwng Caergybi a Dulyn a Dún Laoghaire yn Iwerddon. Ceir nifer o fysus yn rhedeg yn ardal Caergybi sy'n ei chysylltu â llefydd eraill ar yr ynys. Y pwysicaf yw'r gwasanaethau i Fangor a Llangefni. Mae'r A55 yn dechrau yn y dref. Fel yr E22 Ewropeaidd mae'n cysylltu Caergybi ag Ekaterinburg yn Rwsia.

OrielGolygu

CyfeiriadauGolygu

  1. "American aircrew memorial, Holyhead - History Points". historypoints.org. Cyrchwyd 2022-07-20.
  2. "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
  3. Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
  4. Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
  5. Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.; adalwyd 31 Mai 2013[dolen marw]

Dolen allanolGolygu