Trawsfynydd

pentref a chymuned yng Ngwynedd

Pentref a chymuned yn ne Gwynedd yw Trawsfynydd ("Cymorth – Sain" ynganiad ), sy'n gorwedd ar lan ddwyreiniol Llyn Trawsfynydd ar ochr cefnffordd de-gogledd yr A470. Mae'n adnabyddus fel man geni y bardd Hedd Wyn. Mae 81.7% o'r pentrefwyr yn medru'r Gymraeg. Cyfanswm arwynebedd y plwyf yw 12,830 hectar gyda phoblogaeth o 1000 o bobl.

Trawsfynydd
Trawsfynydd Nuclear Power Plant.jpg
Math pentref, cymuned Edit this on Wikidata
Cylchfa amser UTC±00:00 Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Sir Gwynedd Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Cymru Cymru
Cyfesurynnau 52.9022°N 3.9238°W Edit this on Wikidata
Cod SYG W04000100 Edit this on Wikidata
Cod OS SH707356 Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
AC/au Dafydd Elis-Thomas (Annibynnol)
AS/au Liz Saville Roberts (Plaid Cymru)
Trawsfynydd: Y pentref o gyfeiriad y Bala
Canol Trawsfynydd: tafarn y Cross Foxes.

Cynrychiolir yr ardal hon yn y Cynulliad Cenedlaethol gan Dafydd Elis-Thomas (Annibynnol) a'r Aelod Seneddol yw Liz Saville Roberts (Plaid Cymru).[1][2]

Adeiladwyd Atomfa Trawsfynydd ar lannau'r llyn yn y chwedegau a ddaeth â llawer o waith i'r ardal. Mae hi bellach yn cael ei dadgomisiynu ers cael ei chau ym 1992. O safbwynt gwleidyddol, mae'r Pentref yn rhan o ward ehangach Trawsfynydd ac yn cael ei gynrychioli ar Gyngor Gwynedd gan y Cynghorydd Thomas Ellis (Annibynnol). Mae ysgol gynradd yn y pentref o'r enw Ysgol Bro Hedd Wyn, sy'n rhan o ddalgylch Ysgol y Moelwyn, Blaenau Ffestiniog. Mae dwy dafarn yn y pentref o'r enw'r Cross Foxes a Rhiw Goch. Mae nifer o siopau ar gael yn y pentref gan gynnwys Swyddfa Bost, Siop Bapur, Fferyllfa a Chigydd. Mae dwy garej yn y pentref hefyd. Mae hefyd ganolfan treftadaeth, sy'n cynnwys hostel yn yr un adeilad.

EglwysGolygu

Cysegrir eglwys Trawsfynydd i'r Santes Madryn (bl. 5g efallai). Roedd hi'n teithio gyda'i morwyn Anhun. Arosant yn Nhrawsfynydd a syrthio i gysgu. Cawsant yr un breuddwyd yn eu gorchymyn i godi cell lleianod yno. Gwnaed hynny a saif Eglwys y Santes Fadryn ar y llecyn heddiw.[3] Mae adeilad presennol yr eglwys yn dyddio o'r 16g yn bennaf.[4]

Olion hynafol a chadwraethGolygu

Ceir cylch cytiau caeëdig Dolbelydr a Ffridd Wen gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd.

Mae Afon Eden - Cors Goch Trawsfynydd wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Hedd WynGolygu

Roedd y bardd enwog Hedd Wyn a'r merthyr Catholig Sant John Roberts yn hannu o'r ardal. Mae cerflyn o Hedd Wyn yn sefyll yng nghanol y pentref ac mae arddangosfa yn adrodd ei hanes yng Nghanolfan Treftadaeth Llys Ednowain gerllaw.

Ffliw Sbaen: pandemig 1918Golygu

Tra rydym ynghanol Covid19, y pandemig byd-eang diweddaraf, mae’n diddorol edrych yn ôl ar haint debyg ganrif yn ôl, sef y ffliw a elwid yn ffliw Sbaenaidd, a gweld pa effaith gafodd yr haint ar gymunedau trwy cofnodion prifathrawon ysgol.
Cadwodd pob ysgol Llyfr Log ond nid oedd rheolau pendant ynglŷn a chynnwys y cofnodion a bu rhai prifathrawon yn manylu llawer mwy nag eraill ond cofnododd mwyafrif o ysgolion y rhesymau oedd yn cadw plant rhag mynychu’r ysgol. Cydnabuwyd fod salwch a thywydd eithriadol: eira, gwyntoedd nerthol a glaw trwm yn rhesymau dilys i gadw plant adref. Caeodd ysgolion ar gyfer digwyddiadau mawr yn y capeli ac ystyriwyd cadw plant hŷn adref ar gyfer gwaith fferm yn y cyfnodau mwyaf brysur yn beth dealladwy ac yn wahanol i mitsio.

Ysgol TrawsfynyddGolygu

Wrth chymryd Ysgol Trawsfynydd fel enghraifft, mae rhai ffactorau yn dylanwadu ar yr ysgol yn benodol. Roedd yn agos at wersyllfa milwrol, er nid mor agos ag Ysgol Bronaber. Teithiodd o leiaf pedwar o’r chwech athro yno ar y rheilffordd, ac mae sawl cofnod o athrawon yn trosglwyddo i ysgol arall, neu oddi wrth ysgol arall pan oedd prinder athrawon. Mae rhain i gyd yn ffactorau y buasai’n hybu trosglwyddiad y firws. Nid yw’r arolwg hon yn un wyddonol; buasai rhaid cymharu sawl ysgol i weld gwahaniaethau rhyngddynt.
Yn nhymor yr haf 1918 cofnodwyd fod nifer o blant yn absennol o Ysgol Trawsfynydd - unwaith rhoddwyd salwch fel rheswm, dwywaith oherwydd gwaith fferm a theirgwaith oherwydd tywydd drwg. Nodir hefyd bod un athrawes wedi bod yn absennol am wythnos oherwydd salwch ac un arall am diwrnod.
Rhagflaenwyd y ffliw yn Ysgol Trawsfynydd gan haint arall, difftheria. Os nad oedd hwn yn unigryw i Ysgol Trawsfynydd, maen debyg ei fod wedi peri i’r ffliw gael effeithiau gwaeth nac mewn ambell ysgol arall. Ar Medi 20fed nodir fod plentyn o’r ysgol wedi marw o difftheria a bod llawer o salwch ymhlith y plant. Pedwar diwrnod wedyn gorchmynnodd meddyg fod rhaid i’r ysgol gau am dair wythnos. Yn ystod yr wythnos ar ôl i’r ysgol ailagor yr oedd llawer o blant yn absennol oherwydd salwch, sefyllfa sy’n para tan ddiwedd mis Hydref. Ceir y cofnod cyntaf o’r ffliw ar y 27ain Hydref, pan gofnodwyd fod yr haint wedi ymweld a bron bob cartref yn yr ardal, felly mae’n amhosibl gwybod ai’r ffliw neu difftheria oedd achos absenoldeb plant ym mis Hydref ond caewyd yr ysgol am bump wythnos arall oherwydd y ffliw. Bu tair athrawes yn absennol am ddiwrnod yr un yn ystod yr holl gyfnod hwn.
Ond nid dyma diwedd y cyfnod o salwch. Am bythefnos cyntaf mis Ionawr cyfeirir at nifer o blant yn absennol oherwydd salwch. Cyfeirir fel arfer at anwyd neu beswch. Mae’r sefyllfa yn gwella ddechrau mis Chwefror ond o’r 21ain ymlaen mae yna gyfeiriadau niferus at absenoldeb oherwydd anwyd a pheswch. Bu dechrau mis Mawrth yn wlyb a stormus a caewyd yr ysgol gan Swyddog Meddygol o’r 10fed tan y 24ain o’r Mis a phan ail agorodd yr ysgol yr oedd dwy athrawes yn absennol oherwydd salwch. Dychwelodd un y diwrnod wedyn ond roedd y llall yn absennol am bump wythnos. Yn ystod mis Mawrth mae yna un cyfeiriad arall at athrawes yn sâl ac un diwrnod o eira trwm.
Wrth gymharu hwn gyda thri mis cyntaf 1918 gwelir ond dau gyfeiriad at salwch ymhlith y plant, tri diwrnod pan oedd plant yn absennol oherwydd tywydd gwael a dwy athrawes i ffwrdd am wythnos yr un oherwydd salwch. Dros gaeaf 1918-9 bu’r ysgol ar gau am 10 wythnos ac ar adegau eraill bu nifer uwch nag arfer o blant yn absennol. Gellid tybio fod y salwch ymhlith plant Trawsfynydd yng ngwanwyn 1919 wedi effeithio arnynt yn waeth oherwydd eu bod eisoes wedi dioddef heintiau yr hydref blaenorol ac heb cael cyfle digonol i wella a chryfhau.[5][6]

Ysgol BronaberGolygu

Yng nghyfnod pandemig 1918-20 Ysgol Bronaber a wasanaethai plant y milwyr yng Ngwersyll Rhiwgoch ac yn yr ysgol honno y disgwylid i effeithiau'r haint fod amlycaf.

EnwogionGolygu

Hen bennillGolygu

Am ryw reswm roedd y pellter i Drawsfynydd yn dipyn o ddihareb yn yr oes a fu. Dyma'r hen bennill, er enghraifft:

Hir yw'r ffordd a maith yw'r mynydd
O Gwm Mawddwy i Drawsfynydd:
Ond lle bo 'wyllus mab i fyned,
Fe wêl y rhiw yn oriwaered.[7]

CludiantGolygu

Mae gwasanaeth bws eithaf rheolaidd ar gael o'r pentref i Ddolgellau a Blaenau Ffestiniog ac mae hefyd yn cael ei wasanaethu gan fysus y Trawscambria o Fangor i Aberystwyth.

Cyfrifiad 2011Golygu

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:[8][9][10]

Cyfrifiad 2011
Poblogaeth cymuned Trawsfynydd (pob oed) (973)
  
100%
Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Trawsfynydd) (725)
  
76.8%
:Y ganran drwy Gymru
  
19%
Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Trawsfynydd) (738)
  
75.8%
:Y ganran drwy Gymru
  
73%
Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Trawsfynydd) (157)
  
37.1%
:Y ganran drwy Gymru
  
67.1%

CyfeiriadauGolygu

  1. Gwefan y Cynulliad; adalwyd 24 Chwefror 2014
  2. Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014
  3. The Book of Welsh Saints, tud. 344.
  4. Esgobaeth Bangor
  5. Erthygl gan Rwth Tomos[[1]]
  6. Cofnodion unigol Ysgol Trawsfynydd 1918 [[2]]
  7. Hen Benillion, gol. T. H. Parry-Williams, rhif 43.
  8. "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
  9. Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
  10. Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.

Dolenni allanolGolygu

Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:


  Eginyn erthygl sydd uchod am Wynedd. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato